Con tem đồng giá là ý tưởng của một thầy giáo người Anh tên Rowland Hill: gửi thư đi đâu trong nước cũng một giá rẻ như nhau, và người gửi trả trước bằng cách dán một con tem. Từ năm một nghìn tám trăm bốn mươi, khi nước Anh áp dụng, số thư gửi đi tăng vọt, và con tem nhỏ ấy trở thành khuôn mẫu cho bưu chính khắp thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Thời nay ít ai còn viết thư tay, nhưng câu chuyện con tem chứa một bài học rất hiện đại về giá cả, về sự đơn giản, và về việc một người ngoài ngành nhìn ra điều cả một bộ máy không thấy.
Khi người nhận phải trả tiền thư
Trước năm một nghìn tám trăm bốn mươi, ở Anh và nhiều nơi khác, cước thư được tính theo quãng đường và số tờ giấy. Người nhận thư mới là người trả tiền. Một lá thư đi xa có thể ngốn một khoản đáng kể trong tiền công của một người lao động.
Hệ thống ấy rất rối. Nhân viên bưu điện phải tính cước từng lá, ghi lên thư, rồi đi thu tiền khi giao. Nhiều người nhận từ chối không lấy thư, và bưu điện mất công vô ích.
Người dân nghĩ ra đủ mẹo né cước. Có giai thoại thường được kể về một cô gái cầm lá thư của người yêu, nhìn qua bên ngoài rồi trả lại vì không có tiền. Thật ra hai người đã hẹn trước những ký hiệu trên phong bì để báo tin, nên chẳng cần mở thư.
Giới có quyền thì được gửi thư miễn phí, và đặc quyền ấy bị lạm dụng tràn lan. Thư từ, với dân thường, là thứ xa xỉ.
Một thầy giáo ngồi tính lại chi phí
Rowland Hill không làm ở bưu điện. Ông là một thầy giáo, có đầu óc cải cách, thích tính toán. Ông ngồi phân tích chi phí của ngành bưu chính và phát hiện một điều quan trọng.
Phần tốn kém nhất không phải là chở thư đi xa, mà là các khâu xử lý: tính cước từng lá, ghi chép, thu tiền. Chở một lá thư từ London tới Edinburgh tốn rất ít so với công tính toán xung quanh nó.
Năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, ông viết một cuốn sách nhỏ đề xuất cải cách: một mức cước thấp cố định cho thư nhẹ, đi đâu trong nước cũng vậy, và người gửi trả trước. Để trả trước, ông đề xuất một mảnh giấy nhỏ in sẵn, có keo phía sau, dán lên thư.
Ông lập luận rằng giá rẻ sẽ làm số thư tăng mạnh, bù lại doanh thu. Nhiều quan chức bưu điện chế giễu, cho rằng ông không hiểu nghề.
Penny Black và cơn bùng nổ thư từ
Nhờ áp lực của giới buôn bán và dư luận, quốc hội Anh thông qua cải cách. Đầu năm một nghìn tám trăm bốn mươi, cước đồng giá rẻ được áp dụng. Vài tháng sau, con tem dán đầu tiên ra đời, in hình nữ hoàng Victoria trên nền đen, về sau được gọi là Penny Black.
Số thư gửi đi tăng gấp đôi ngay trong năm đầu, và tiếp tục tăng mạnh trong những năm sau. Người dân thường bắt đầu viết thư cho nhau, gia đình xa cách giữ được liên lạc, buôn bán nhỏ có thêm công cụ.
Nhưng phải nói thật: doanh thu bưu điện lúc đầu giảm, và mất nhiều năm mới hồi phục. Dự đoán tài chính của Hill lạc quan hơn thực tế. Ý tưởng đúng về xã hội nhưng không thần kỳ về tiền.
Hill được mời vào làm trong bộ máy bưu chính để thực hiện cải cách, và có một sự nghiệp khá nhiều va chạm với các quan chức cũ.
Ý tưởng đi khắp thế giới
Chỉ trong vài chục năm, nhiều nước làm theo, với cước đồng giá và tem dán. Con tem trở thành vật quen thuộc, rồi thành thú sưu tầm của hàng triệu người.
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư, nhiều nước họp ở Bern, Thuỵ Sĩ, lập một liên minh bưu chính chung để thư đi qua biên giới với quy tắc thống nhất. Đây là một trong những tổ chức quốc tế lâu đời nhất.
Ở Việt Nam, những người lớn tuổi còn nhớ thời con tem, phong bì, tiếng gõ cửa của người đưa thư. Nhiều gia đình còn giữ những lá thư từ người thân đi xa như kỷ vật.
Ý tưởng của Hill sống tiếp ở chỗ ta không ngờ: nhiều dịch vụ ngày nay tính giá đồng đều, đơn giản, trả trước, vì cách đó tiết kiệm chi phí xử lý hơn là tính toán chi li từng trường hợp.
Đơn giản hoá cũng là một ý tưởng
Giờ mình nói sang bài học. Rowland Hill không phát minh ra máy móc gì. Ý tưởng của ông là bỏ bớt một thứ rườm rà, và nhận ra rằng chính sự rườm rà ấy mới là chi phí lớn nhất.
Trong công việc của bạn, hãy thử tìm xem khâu nào tốn công nhất mà không tạo ra giá trị cho khách: tính toán, ghi chép, kiểm tra lặp lại. Có khi một mức giá đồng đều, một quy trình gọn hơn sẽ khiến cả hệ thống nhẹ đi.
Câu chuyện cũng nhắc rằng ý tưởng đơn giản thường bị người trong ngành coi thường, vì họ quen sự phức tạp và coi nó là chuyên môn.
Nhưng cũng đừng quên phần thật thà: Hill đúng về xã hội nhưng lạc quan về tiền. Một ý tưởng tốt vẫn cần tính kỹ cái giá. Câu hỏi cho bạn: trong việc bạn làm, đâu là cái phức tạp mà mọi người đã quen tới mức không còn thấy?
Câu hỏi thường gặp
Con tem đầu tiên trên thế giới là gì?
Đó là con tem dán của Anh ra đời năm một nghìn tám trăm bốn mươi, in hình nữ hoàng Victoria trên nền đen, thường được gọi là Penny Black.
Trước khi có tem, ai trả tiền thư?
Ở Anh và nhiều nơi, người nhận thường là người trả cước, tính theo quãng đường và số tờ giấy, nên thư đi xa rất đắt và nhiều người từ chối nhận.
Rowland Hill là ai?
Ông là thầy giáo và nhà cải cách người Anh, tác giả đề xuất cước thư đồng giá trả trước bằng tem dán, về sau tham gia điều hành bưu chính Anh để thực hiện cải cách.
Cải cách bưu chính của Hill có làm bưu điện có lãi ngay không?
Không. Số thư tăng mạnh nhưng doanh thu lúc đầu giảm và mất nhiều năm mới hồi phục, vì dự tính của Hill lạc quan hơn thực tế.
Liên minh bưu chính quốc tế ra đời khi nào?
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư tại Bern, Thuỵ Sĩ, để thống nhất quy tắc gửi thư giữa các nước. Đây là một trong những tổ chức quốc tế lâu đời nhất còn hoạt động.
