Giờ chuẩn và múi giờ ra đời chủ yếu vì đường sắt. Trước đó, mỗi thị trấn đặt đồng hồ theo vị trí Mặt Trời của riêng mình, nơi này lệch nơi kia vài phút tới vài chục phút, nên lịch tàu trở thành mớ bòng bong. Các công ty đường sắt buộc phải thống nhất giờ, rồi năm một nghìn tám trăm tám mươi tư một hội nghị quốc tế chọn Greenwich ở London làm mốc chung, đặt nền cho hệ thống múi giờ mình dùng hôm nay.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Mỗi lần bạn hẹn ai đó bảy giờ sáng và cả hai cùng hiểu là một thời điểm, bạn đang dùng một ý tưởng chưa tới hai thế kỷ tuổi. Tập này mình kể vì sao thời gian, thứ tưởng như tự nhiên nhất, lại phải được con người thoả thuận với nhau.
Mỗi thị trấn một buổi trưa
Trong hầu hết lịch sử, buổi trưa là lúc Mặt Trời lên cao nhất. Vì Trái Đất quay, buổi trưa ở thị trấn phía đông đến sớm hơn thị trấn phía tây. Ở nước Anh, giữa London và một thành phố phía tây như Bristol, giờ Mặt Trời lệch nhau khoảng mười phút.
Khi người ta đi bằng ngựa, chênh lệch đó chẳng ai để ý. Chuyến đi mất mấy ngày, vài phút lệch có là gì. Mỗi thị trấn có một đồng hồ lớn ở nhà thờ hay toà thị chính, chỉnh theo Mặt Trời, và thế là đủ.
Ở Việt Nam ngày xưa cũng vậy. Người làng tính giờ theo bóng nắng, theo tiếng gà gáy, theo canh giờ của trống điểm. Không ai cần biết giờ ở làng bên chính xác tới phút.
Rồi tàu hoả xuất hiện, chạy với tốc độ mà con người chưa từng có. Đột nhiên, vài phút trở thành chuyện sống còn.
Giờ đường sắt
Một chuyến tàu chạy từ London sang phía tây sẽ đi qua nhiều thị trấn, mỗi nơi một giờ. Lịch tàu ghi giờ nào? Hành khách lỡ tàu, hai tàu chạy trên cùng một đường ray có thể đâm nhau nếu người điều phối nhầm giờ.
Ở Anh, các công ty đường sắt bắt đầu dùng chung giờ London cho cả tuyến, gọi là giờ đường sắt, từ khoảng những năm bốn mươi của thế kỷ mười chín. Nhờ điện báo, tín hiệu giờ có thể truyền đi gần như tức thì từ Greenwich tới các ga.
Nhiều thị trấn khó chịu, có nơi treo đồng hồ hai kim phút, một chỉ giờ địa phương, một chỉ giờ đường sắt. Phải tới năm một nghìn tám trăm tám mươi, giờ Greenwich mới thành giờ chính thức của cả đảo Anh.
Ở Mỹ, đất nước rộng hơn nhiều, tình hình còn rối hơn với hàng chục giờ địa phương. Tháng mười một năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, các công ty đường sắt Mỹ cùng chuyển sang một hệ thống vài múi giờ. Ở nhiều thành phố, hôm đó đồng hồ được chỉnh lùi lại vài phút vào buổi trưa, nên người ta gọi nó là ngày có hai buổi trưa.
Một kỹ sư lỡ tàu và giấc mơ múi giờ toàn cầu
Một trong những người vận động mạnh nhất cho hệ thống múi giờ toàn cầu là Sandford Fleming, một kỹ sư đường sắt người Canada gốc Scotland. Có giai thoại kể rằng ông lỡ một chuyến tàu ở Ireland vì lịch tàu in nhầm giờ, và từ đó bắt đầu nghĩ về một hệ thống giờ chung cho cả thế giới.
Ý tưởng của ông là chia Trái Đất thành hai mươi bốn múi, mỗi múi rộng mười lăm độ kinh tuyến, ứng với một giờ. Trong mỗi múi, mọi người dùng chung một giờ. Đi sang múi bên cạnh thì chỉnh đồng hồ đúng một giờ.
Ý tưởng này đòi hỏi một điều trước tiên: cả thế giới phải đồng ý đâu là đường kinh tuyến gốc, nơi bắt đầu đếm.
Đó không chỉ là chuyện kỹ thuật. Mỗi nước lớn đều muốn kinh tuyến gốc đi qua thủ đô của mình, như một biểu tượng.
Hội nghị Washington và đường kinh tuyến gốc
Năm một nghìn tám trăm tám mươi tư, đại diện nhiều quốc gia họp ở Washington để bàn về kinh tuyến gốc. Kết quả, đường kinh tuyến đi qua đài thiên văn Greenwich ở London được chọn làm mốc số không.
Lý do thực tế là phần lớn tàu thuyền trên thế giới thời đó đã dùng hải đồ lấy Greenwich làm gốc, và nước Mỹ cũng đã dùng nó cho hệ thống giờ đường sắt. Chọn Greenwich là chọn thứ đang được dùng nhiều nhất.
Không phải ai cũng vui. Pháp bỏ phiếu trắng và còn tiếp tục dùng kinh tuyến Paris trong nhiều năm, phải tới đầu thế kỷ hai mươi mới chính thức theo giờ dựa trên Greenwich.
Hệ thống múi giờ không được áp dụng một lần cho cả thế giới, mà lan dần, nước này rồi nước khác, trong vài chục năm. Đến nay ranh giới các múi giờ vẫn ngoằn ngoèo theo biên giới, không thẳng tắp như ý tưởng ban đầu của Fleming.
Thời gian là một thoả thuận
Giờ mình nói sang bài học. Câu chuyện múi giờ cho thấy một điều lạ: thứ tưởng tự nhiên nhất là giờ giấc, thật ra là một thoả thuận xã hội. Buổi trưa trên đồng hồ của bạn hôm nay có thể không đúng lúc Mặt Trời lên cao nhất ở nơi bạn đứng.
Nó cũng cho thấy công nghệ mới thường buộc xã hội phải đổi những quy ước cũ. Đường sắt và điện báo đã làm vậy với thời gian, giống như những công nghệ hôm nay đang buộc mình nghĩ lại nhiều quy ước khác.
Và nó cho thấy cách một tiêu chuẩn được chọn: không phải lúc nào cũng là cái hay nhất về lý thuyết, mà thường là cái đang được nhiều người dùng nhất. Greenwich thắng vì hải đồ, không phải vì nó đặc biệt.
Lần tới hẹn giờ với người ở nước khác, hãy nhớ tới chuyến tàu lỡ ở Ireland. Câu hỏi cho bạn: trong đời sống của mình, còn những quy ước nào bạn tưởng là tự nhiên mà thật ra chỉ là một thoả thuận?
Câu hỏi thường gặp
Trước khi có múi giờ, người ta tính giờ thế nào?
Mỗi nơi dùng giờ Mặt Trời địa phương, lấy buổi trưa là lúc Mặt Trời lên cao nhất, nên các thị trấn khác kinh độ có giờ lệch nhau vài phút tới vài chục phút.
Vì sao Greenwich được chọn làm kinh tuyến gốc?
Vì tại hội nghị năm một nghìn tám trăm tám mươi tư, phần lớn tàu thuyền thế giới đã dùng hải đồ lấy Greenwich làm gốc, nên chọn nó là thuận tiện nhất cho nhiều nước.
Ngày có hai buổi trưa là gì?
Là ngày các công ty đường sắt Mỹ chuyển sang giờ chuẩn theo múi năm một nghìn tám trăm tám mươi ba. Ở nhiều nơi, đồng hồ được chỉnh lùi lại vào buổi trưa, nên buổi trưa như đến hai lần.
Một múi giờ rộng bao nhiêu?
Theo ý tưởng ban đầu, mỗi múi rộng mười lăm độ kinh tuyến, ứng với một giờ, tổng cộng hai mươi bốn múi. Thực tế ranh giới múi giờ thường đi theo biên giới các nước.
Việt Nam dùng múi giờ nào?
Việt Nam hiện dùng giờ sớm hơn giờ Greenwich bảy tiếng. Trong lịch sử, giờ chính thức ở Việt Nam đã có vài lần thay đổi.
