Truy ngược nguồn gốc một điều mình đang tin là lần lượt hỏi: mình nghe điều này từ đâu, người đó lại dựa vào đâu, và cái nguồn đầu tiên là gì. Rất nhiều niềm tin phổ biến, khi lần tới gốc, hoá ra dựa trên một câu bị gán nhầm tác giả, một con số không rõ xuất xứ, hoặc chỉ là lời kể lại qua quá nhiều người mà chưa ai từng kiểm.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Cả chương trình này, mình đã nhiều lần dừng lại để nói đây là giai thoại, chỗ này các sử gia còn tranh luận. Tập này mình chỉ bạn cách tự làm việc đó với những điều bạn đang tin, giống như lần theo rễ một cây đa để tìm xem gốc nó ở đâu.
Những điều ai cũng biết mà không ai biết từ đâu
Có những điều gần như ai cũng từng nghe: con người chỉ dùng một phần mười bộ não, cá vàng chỉ nhớ được ba giây, uống nước lạnh thì béo. Chúng được nhắc trong bữa cơm, trên mạng, trong phim ảnh, tới mức nghe như sự thật hiển nhiên.
Thử hỏi người nói với bạn: anh nghe ở đâu. Thường câu trả lời là ai cũng nói thế, hoặc đọc đâu đó trên mạng. Hỏi tiếp thì chuỗi đứt.
Chuyện một phần mười bộ não là ví dụ hay. Các nhà nghiên cứu về thần kinh cho biết các phương pháp chụp não cho thấy hầu như vùng nào cũng hoạt động vào lúc này hay lúc khác. Còn nguồn gốc của câu nói thì mờ mịt: có người gán cho nhà tâm lý học William James, có người gán cho Einstein, nhưng chưa ai tìm được nguồn đáng tin.
Một niềm tin sống được rất lâu mà không cần nguồn, chỉ cần được lặp lại đủ nhiều.
Câu danh ngôn đi lạc
Một dạng rất phổ biến của niềm tin không có gốc là câu danh ngôn bị gán nhầm. Mình đã kể về câu lời nói dối đi nửa vòng trái đất hay bị gán cho Mark Twain mà không có bằng chứng.
Có những người thường bị gán rất nhiều câu nói hay, như Einstein, Khổng Tử, hay những nhân vật lịch sử Việt Nam được yêu mến. Lý do đơn giản: một câu nói có tên người nổi tiếng thì lan nhanh hơn.
Cách kiểm khá đơn giản: câu ấy nằm trong tác phẩm nào, bài nói nào, năm nào. Nếu không ai chỉ ra được, hãy dè dặt. Câu nói có thể vẫn hay, nhưng đừng gán nó cho một người cụ thể.
Với những câu của người xưa viết bằng chữ Hán, càng phải cẩn thận. Nhiều câu lưu truyền là bản dịch, bản diễn ý, có khi đã đổi nghĩa khá xa so với nguyên văn.
Năm câu hỏi để lần về gốc
Đây là năm câu hỏi mình hay dùng. Câu thứ nhất: mình nghe điều này từ đâu, lần đầu tiên là khi nào. Đôi khi chỉ cần nhớ lại là đã thấy nguồn không đáng tin.
Câu thứ hai: người nói đầu tiên có cách nào biết điều đó không. Một người kể chuyện ở nước ngoài mà chưa từng đến đó thì chỉ là người kể lại.
Câu thứ ba: có nguồn độc lập nào khác xác nhận không. Hai trang tin cùng chép một bài không phải là hai nguồn. Câu thứ tư: nguồn ấy có lợi ích gì khi mình tin điều đó, như bán một sản phẩm hay ủng hộ một phe.
Câu thứ năm: nếu điều này sai, mình sẽ thấy gì khác. Câu này giúp mình biết có thể kiểm chứng bằng cách nào, thay vì chỉ cảm thấy đúng hay sai.
Khi lần về gốc lại gặp một huyền thoại khác
Có khi lần về gốc còn gặp bất ngờ thú vị hơn. Ví dụ quen thuộc là chuyện rau chân vịt nhiều sắt. Trong nhiều năm, người ta kể rằng niềm tin ấy đến từ một nhà khoa học đặt nhầm dấu phẩy khi ghi kết quả, làm lượng sắt tăng gấp mười lần.
Câu chuyện dấu phẩy được kể đi kể lại như một bài học về sai sót khoa học. Nhưng về sau, có nhà nghiên cứu đi tìm nguồn của chính câu chuyện ấy, và không tìm được bằng chứng rõ ràng cho chuyện đặt nhầm dấu phẩy. Câu chuyện đính chính hoá ra cũng là một huyền thoại.
Bài học không phải là đừng tin gì cả. Bài học là ngay cả những câu chuyện dùng để dạy ta hoài nghi cũng cần được kiểm. Không có nguồn nào tự động đáng tin chỉ vì nó đang chê người khác sai.
Đây cũng là lý do mà suốt chương trình, mình cố tách điều đã chắc khỏi điều là giai thoại. Không phải để làm câu chuyện bớt hay, mà để bạn biết mình đang đứng trên nền đất nào.
Truy gốc mà không thành người đa nghi
Giờ mình nói sang cách giữ cân bằng. Bạn không thể truy gốc mọi thứ mình biết, không ai đủ thời gian. Hãy dành công sức cho những niềm tin dẫn tới quyết định quan trọng: sức khoẻ, tiền bạc, cách nuôi dạy con, cách đối xử với người khác.
Với chuyện sức khoẻ, đừng tự truy gốc rồi tự quyết. Hãy dùng các câu hỏi để biết điều gì cần hỏi bác sĩ, rồi để người có chuyên môn giúp mình.
Hãy thử truy gốc một niềm tin mỗi tuần, như một trò chơi. Có tuần bạn sẽ thấy nó vững hơn bạn tưởng. Có tuần bạn sẽ thấy nó chỉ là lời đồn lâu năm. Cả hai đều đáng giá.
Một cây đa đứng vững nhờ bộ rễ. Niềm tin của mình cũng vậy. Câu hỏi cho bạn: điều nào bạn tin chắc nhất mà bạn chưa từng lần ngược tới gốc của nó?
Câu hỏi thường gặp
Con người có thật chỉ dùng một phần mười bộ não không?
Không. Các nhà nghiên cứu thần kinh cho biết hầu như mọi vùng não đều hoạt động vào lúc này hay lúc khác. Nguồn gốc của câu nói này không rõ ràng và thường bị gán nhầm cho người nổi tiếng.
Làm sao kiểm một câu danh ngôn có đúng tác giả không?
Hãy tìm xem câu ấy nằm trong tác phẩm, bài nói hay thư từ nào, vào năm nào. Nếu không ai chỉ ra được nguồn gốc cụ thể, nên dè dặt khi gán nó cho một người.
Hai trang tin cùng đưa một thông tin có phải hai nguồn không?
Chưa chắc. Nếu cả hai cùng chép từ một bài gốc thì thực chất chỉ là một nguồn. Nguồn độc lập là nguồn tự kiểm tra hoặc tự quan sát.
Câu chuyện rau chân vịt và dấu phẩy có thật không?
Câu chuyện đặt nhầm dấu phẩy được kể rất nhiều nhưng khi có người đi tìm nguồn thì không thấy bằng chứng rõ ràng. Nó là ví dụ cho việc cả câu chuyện đính chính cũng cần được kiểm.
Có nên nghi ngờ mọi điều mình biết không?
Không cần thiết và cũng không làm được. Hãy tập trung kiểm những niềm tin dẫn tới quyết định quan trọng, và với chuyện chuyên môn như sức khoẻ, hãy hỏi người có chuyên môn.
