Thí nghiệm của nhà tâm lý học Solomon Asch vào những năm năm mươi của thế kỷ hai mươi cho thấy nhiều người sẵn sàng nói theo một nhóm đang trả lời sai rõ ràng, chỉ để không lạc lõng. Nhưng thí nghiệm cũng cho thấy chỉ cần một người khác dám nói đúng, số người nói theo giảm hẳn. Áp lực số đông rất mạnh, và một đồng minh nhỏ có sức mạnh lớn không ngờ.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Ở tập trước mình nói về tư duy độc lập như một kỹ năng. Tập này mình nhìn vào thứ chống lại nó mạnh nhất: cảm giác đứng một mình giữa một phòng đầy người nói khác mình. Một thí nghiệm rất đơn giản đã đo được cảm giác ấy.
Những đoạn thẳng dễ đến mức trẻ con cũng đúng
Thí nghiệm được thiết kế như một bài kiểm tra thị giác. Người tham gia ngồi cùng một nhóm khoảng bảy, tám người. Mỗi lượt, họ xem một tấm thẻ có một đoạn thẳng mẫu, và một tấm khác có ba đoạn thẳng, rồi lần lượt nói to đoạn nào dài bằng đoạn mẫu.
Câu hỏi dễ tới mức khi làm một mình, gần như ai cũng trả lời đúng. Nhưng có một bí mật: tất cả những người khác trong nhóm đều là người của nhóm nghiên cứu, đã được dặn trước. Chỉ có một người thật, và người đó luôn được xếp ngồi gần cuối.
Vài lượt đầu, cả nhóm trả lời đúng. Rồi tới một lượt, tất cả những người trả lời trước đồng loạt chọn một đoạn rõ ràng sai. Người thật nghe từng người một nói sai, rồi tới lượt mình.
Bạn thử đặt mình vào chỗ ấy. Mắt bạn thấy rõ đoạn nào đúng. Nhưng sáu bảy người trước bạn, có vẻ bình thường, tỉnh táo, đều nói khác.
Kết quả khiến chính người làm thí nghiệm bất ngờ
Theo các kết quả thường được trích dẫn, ở những lượt mà nhóm cố ý trả lời sai, người tham gia nói theo nhóm vào khoảng một phần ba số lần. Khoảng ba phần tư số người nói theo ít nhất một lần. Chỉ khoảng một phần tư số người không lần nào nói theo.
Khi được phỏng vấn sau đó, người tham gia đưa ra nhiều lý do. Có người nói mình nghĩ chắc mắt mình có vấn đề. Có người biết rõ nhóm sai nhưng không muốn làm người lạc loài. Có người tự thuyết phục rằng nhóm đông thì chắc đúng.
Cũng cần nhìn mặt kia: phần lớn câu trả lời vẫn là đúng. Asch chính ông cũng nhấn mạnh rằng nhiều người đã dám đứng vững. Đây không phải câu chuyện con người là bầy cừu, mà là câu chuyện về một áp lực có thật mà ai cũng phải chống lại.
Thí nghiệm này được làm lại nhiều lần ở nhiều nơi, với kết quả có khác nhau tuỳ thời kỳ và nền văn hoá, nhưng hiện tượng nói theo nhóm vẫn xuất hiện rõ.
Chỉ cần một đồng minh
Phần thú vị nhất của nghiên cứu đến từ các biến thể. Khi trong nhóm có một người khác, cũng là người của nhóm nghiên cứu, được dặn trả lời đúng, mức độ nói theo của người tham gia giảm mạnh.
Chỉ một tiếng nói khác thôi là đủ phá vỡ cảm giác mình đơn độc. Người tham gia không còn phải chọn giữa mắt mình và cả thế giới, mà có một người để dựa vào.
Điều lạ hơn: ngay cả khi người đồng minh ấy trả lời sai theo một cách khác nhóm, áp lực cũng giảm. Cái quan trọng không phải là người đó đúng, mà là sự đồng thuận tuyệt đối của nhóm đã bị phá vỡ.
Một biến thể khác cho người tham gia viết câu trả lời ra giấy thay vì nói to. Mức độ nói theo cũng giảm hẳn. Áp lực không nằm ở chỗ ta thật sự tin nhóm, mà phần lớn ở chỗ ta sợ bị nhìn thấy là khác.
Áp lực số đông trong đời thật
Trong đời sống, áp lực ấy xuất hiện ở khắp nơi. Trong một cuộc họp, khi mọi người đã gật đầu, rất khó giơ tay nói mình nghĩ khác. Trong một nhóm bạn, khi ai cũng cười một câu đùa ác ý, rất khó không cười theo.
Ở Việt Nam, văn hoá coi trọng sự hoà thuận, giữ thể diện cho nhau, có nhiều điều đẹp nhưng cũng có thể làm áp lực này mạnh thêm. Người trẻ ngại cãi người lớn, nhân viên ngại cãi sếp, dù biết rõ có điều sai.
Cái giá của sự im lặng có khi rất lớn. Nhiều sai lầm tập thể xảy ra không phải vì không ai thấy, mà vì người thấy không dám nói, và mỗi người tưởng người khác đều đồng ý.
Đó là lý do câu chuyện đồng minh quan trọng đến vậy. Một người lên tiếng có thể giải phóng cả những người khác vốn cũng đang nghĩ khác mà không dám nói.
Làm đồng minh và tìm đồng minh
Giờ mình nói sang việc làm được. Khi bạn thấy một điều sai mà cả nhóm đang đồng thuận, hãy nhớ rằng rất có thể bạn không phải người duy nhất thấy vậy. Một câu nói nhẹ nhàng như mình thấy hơi khác, mọi người xem lại giúp mình được không, có thể mở ra cả cuộc thảo luận.
Khi người khác dám nói khác, hãy làm đồng minh của họ, dù chỉ bằng một câu bạn ấy nói có lý, mình nghĩ nên cân nhắc. Bạn không cần đồng ý hoàn toàn, chỉ cần phá vỡ sự đồng thuận tuyệt đối.
Nếu bạn điều hành một nhóm, hãy dùng bài học viết ra giấy: cho mọi người ghi ý kiến riêng trước khi thảo luận, hoặc cho góp ý ẩn danh. Bạn sẽ nghe được nhiều điều mà một cuộc họp gật đầu không bao giờ cho bạn nghe.
Câu hỏi cho bạn: lần gần nhất bạn im lặng dù thấy nhóm đang sai là khi nào, và nếu có một đồng minh, bạn đã nói gì?
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm Asch là gì?
Là loạt thí nghiệm tâm lý học xã hội của Solomon Asch những năm năm mươi của thế kỷ hai mươi, cho thấy nhiều người sẵn sàng nói theo một nhóm đang trả lời sai rõ ràng trong một bài so sánh độ dài đoạn thẳng.
Bao nhiêu người đã nói theo nhóm trong thí nghiệm Asch?
Theo kết quả thường được trích dẫn, ở những lượt nhóm cố ý sai, người tham gia nói theo khoảng một phần ba số lần, và khoảng ba phần tư số người nói theo ít nhất một lần.
Điều gì làm giảm áp lực nói theo số đông?
Chỉ cần một người khác trong nhóm trả lời khác số đông, mức độ nói theo đã giảm mạnh. Cho phép trả lời riêng tư, như viết ra giấy, cũng giúp giảm áp lực.
Vì sao người ta nói theo nhóm dù biết nhóm sai?
Có người nghi ngờ chính mắt mình, có người sợ bị coi là lạc loài, có người tự thuyết phục rằng số đông thì đúng. Phần lớn áp lực đến từ nỗi sợ bị nhìn là khác biệt.
Làm sao giúp nhóm làm việc tránh nói theo số đông?
Hãy cho mọi người ghi ý kiến riêng trước khi thảo luận, để người có chức vụ cao nói sau cùng, và khuyến khích một người đóng vai phản biện trong mỗi cuộc họp quan trọng.
