Darwin không nghĩ ra thuyết chọn lọc tự nhiên trong một khoảnh khắc lóe sáng, mà trong những cuốn sổ tay ông giữ đều đặn sau chuyến đi vòng quanh thế giới. Trong một cuốn, ông vẽ một hình cây phân nhánh và viết hai chữ ta nghĩ ở trên. Ông còn tự đặt một quy tắc vàng: hễ gặp sự kiện nào ngược với ý mình là ghi lại ngay, vì những điều ấy là thứ trí nhớ bỏ quên nhanh nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Ở một tập đầu chương trình, mình đã nói ý tưởng lớn thường chín dần chứ không lóe sáng. Tập này mình chỉ cho bạn công cụ để ý tưởng chín dần: một cuốn sổ. Không phải sổ để nhớ việc, mà sổ để nghĩ.
Hai chữ trên đầu một hình cây
Darwin trở về Anh cuối năm một nghìn tám trăm ba mươi sáu sau gần năm năm đi biển. Ông mang về vô số mẫu vật và những câu hỏi chưa có lời giải. Năm sau, ông bắt đầu một loạt sổ tay riêng về câu hỏi các loài có biến đổi hay không.
Trong một cuốn sổ năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, ông vẽ một hình rất đơn giản: một thân cây chia nhánh, nhánh lại chia nhánh, có nhánh dừng lại, có nhánh đi tiếp. Đó là hình ảnh các loài cùng chung tổ tiên, tách ra theo thời gian. Phía trên hình, ông viết hai chữ tiếng Anh nghĩa là ta nghĩ.
Hai chữ ấy nói lên tất cả: đây chưa phải kết luận, đây là một ý đang thành hình. Cuốn sổ là nơi ông được phép nghĩ chưa xong, nghĩ sai, nghĩ lại.
Hơn hai mươi năm sau, hình cây ấy mới trở thành sơ đồ duy nhất trong cuốn Nguồn gốc các loài. Từ trang sổ tay tới cuốn sách là cả một quãng ghi, đọc lại, sửa.
Quy tắc vàng: ghi ngay điều ngược ý mình
Trong tự truyện, Darwin kể rằng ông có một quy tắc vàng suốt nhiều năm. Mỗi khi gặp một sự kiện, một quan sát hay một ý kiến ngược với kết luận chung của mình, ông ghi lại ngay lập tức. Vì theo kinh nghiệm, những điều ấy dễ trôi khỏi trí nhớ hơn nhiều so với những điều ủng hộ mình.
Đây là một quan sát tâm lý rất sắc. Đầu óc con người có xu hướng nhớ cái hợp ý và quên cái trái ý. Không cố ý, cũng không gian dối, chỉ là cách trí nhớ làm việc.
Darwin dùng cuốn sổ để chống lại chính xu hướng ấy. Và nhờ vậy, khi cuốn sách ra đời, ông đã chuẩn bị sẵn câu trả lời cho nhiều phản bác. Cuốn Nguồn gốc các loài có hẳn một chương bàn về những khó khăn của chính lý thuyết.
Đây có lẽ là thói quen ghi chép đáng học nhất cho bất kỳ ai muốn nghĩ độc lập.
Sổ tay của Leonardo và truyền thống sổ chép
Darwin không phải người đầu tiên. Leonardo da Vinci để lại hàng nghìn trang sổ tay, đầy hình vẽ cơ thể người, máy móc, dòng nước, chim bay, kèm những dòng chữ viết ngược chiều, phải soi gương mới đọc dễ.
Những trang ấy cho thấy ông không ghi để nhớ, mà ghi để hiểu. Ông vẽ cùng một xoáy nước nhiều lần, mỗi lần một góc. Ông đặt câu hỏi ngay trên trang giấy, có câu không bao giờ trả lời.
Ở châu Âu còn có truyền thống sổ chép: học giả và người đọc sách ghi lại những đoạn hay, những ý đáng nhớ, xếp theo chủ đề để tra lại. Nhà triết học John Locke còn viết hẳn hướng dẫn cách đánh mục lục cho loại sổ này.
Người Việt xưa cũng có thói quen chép sách, chép thơ, ghi những điều mắt thấy tai nghe, như Lê Quý Đôn mà mình đã kể. Ghi chép để nghĩ là một truyền thống của mọi nền văn minh có chữ viết.
Vì sao ghi chép giúp tư duy độc lập?
Lý do thứ nhất: viết ra buộc mình nghĩ rõ. Trong đầu, một ý có thể mơ hồ mà vẫn cảm thấy hiểu. Trên giấy, nó phải thành câu, và lỗ hổng lộ ra.
Lý do thứ hai: sổ ghi chép là trí nhớ không thiên vị. Nó giữ cả cái trái ý, như quy tắc vàng của Darwin, nên khi đọc lại, mình thấy được bức tranh thật hơn.
Lý do thứ ba: nó cho các ý gặp nhau theo thời gian. Ý tuần này đọc cạnh ý ba tháng trước có thể bật ra một ý mới, như Darwin đọc Malthus rồi mở lại những trang ghi về các loài chim.
Lý do thứ tư: nó là nơi an toàn để nghĩ chưa xong. Ngoài đời, nói ra một ý dở dang dễ bị chê. Trong sổ, bạn được viết ta nghĩ, rồi gạch đi, rồi viết lại.
Bắt đầu một cuốn sổ để nghĩ
Giờ mình nói sang việc làm được. Hãy chọn một cuốn sổ, giấy hay điện tử đều được, miễn là bạn mở nó ra dễ dàng. Dành nó riêng cho những câu hỏi và ý nghĩ, tách khỏi danh sách việc cần làm.
Mỗi lần ghi, hãy ghi ngày. Ghi câu hỏi nhiều hơn câu trả lời. Và áp dụng quy tắc vàng: mỗi khi gặp điều ngược ý mình, ghi ngay, kèm nguồn.
Mỗi tháng một lần, đọc lại các trang cũ. Đánh dấu những ý cứ quay lại, những ý đã đổi. Bạn sẽ ngạc nhiên vì thấy mình đã nghĩ khác đi như thế nào.
Hình cây của Darwin bắt đầu bằng hai chữ ta nghĩ. Câu hỏi cho bạn: nếu hôm nay mở một trang sổ mới, câu ta nghĩ đầu tiên bạn viết sẽ là gì?
Câu hỏi thường gặp
Darwin ghi chép những gì trong sổ tay?
Ông ghi quan sát, câu hỏi, ý tưởng về sự biến đổi của các loài, những điều đọc được và cả những sự kiện ngược với ý mình. Một trang nổi tiếng có hình cây phân nhánh và hai chữ ta nghĩ phía trên.
Quy tắc vàng của Darwin là gì?
Là thói quen ghi lại ngay mọi sự kiện hoặc ý kiến ngược với kết luận của mình, vì ông nhận thấy những điều trái ý dễ bị quên hơn những điều ủng hộ mình.
Vì sao Leonardo da Vinci viết chữ ngược?
Ông viết từ phải sang trái nên phải soi gương mới đọc dễ. Lý do chính xác vẫn được bàn luận, một giả thuyết phổ biến là ông thuận tay trái nên viết như vậy tiện hơn và đỡ nhoè mực.
Sổ chép là gì?
Là loại sổ mà người đọc ghi lại những đoạn văn, ý tưởng, câu nói đáng nhớ, thường xếp theo chủ đề để tra lại, một truyền thống phổ biến ở châu Âu nhiều thế kỷ.
Nên ghi chép bằng giấy hay bằng điện thoại?
Cách nào cũng được, miễn là bạn dễ mở ra ghi và dễ đọc lại. Nhiều người thấy viết tay giúp nghĩ chậm và kỹ hơn, còn ghi điện tử giúp tìm lại nhanh hơn.
