Tư duy độc lập là tự đi tới kết luận bằng bằng chứng và lập luận của chính mình, dù kết luận ấy trùng hay ngược với số đông. Còn nghĩ ngược đám đông chỉ vì muốn khác thì thật ra vẫn là phụ thuộc vào đám đông, chỉ là phụ thuộc theo chiều ngược lại: đám đông nói trắng thì mình nói đen, vẫn để đám đông quyết định mình nghĩ gì.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Chín chương trước, mình đã kể nhiều chuyện về những người dám nghĩ khác. Chương cuối này mình muốn biến những câu chuyện ấy thành kỹ năng. Và tập đầu tiên phải gỡ một hiểu lầm: dám nghĩ khác không phải lúc nào cũng là nghĩ độc lập.
Hai cái bẫy đối xứng
Bẫy thứ nhất ai cũng biết: theo đám đông. Mọi người tin thì mình tin, mọi người làm thì mình làm, không cần hỏi vì sao. Phần lớn chúng ta rơi vào bẫy này hằng ngày, và không phải lúc nào cũng sai, vì nhiều khi số đông đúng.
Bẫy thứ hai ít được nhắc hơn: cãi ngược đám đông. Thấy nhiều người tin điều gì là lập tức nghi ngờ, thấy chuyên gia nói gì là lập tức phản bác, và tự coi đó là bằng chứng của trí tuệ.
Hai bẫy trông ngược nhau mà thật ra giống nhau: cả hai đều để người khác quyết định mình nghĩ gì. Người theo đám đông nhìn đám đông để biết phải tin gì. Người cãi ngược nhìn đám đông để biết phải chống gì.
Ở chương trước, mình đã kể về những người tự ví mình với Galileo chỉ vì bị phản đối. Đó chính là bẫy thứ hai.
Con bò ở hội chợ
Năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, nhà khoa học người Anh Francis Galton tới một hội chợ gia súc ở miền tây nước Anh. Ở đó có một cuộc thi: ai đoán đúng cân nặng của một con bò sau khi xẻ thịt thì được thưởng. Khoảng tám trăm người tham gia, có nông dân, có người bán thịt, có người chẳng biết gì về bò.
Galton xin lại các phiếu đoán và tính toán. Ông ngạc nhiên thấy con số ở giữa của tất cả các lần đoán gần như trùng với cân nặng thật, gần hơn cả phần lớn những người được cho là sành bò.
Câu chuyện này hay được kể như bằng chứng cho trí khôn của đám đông. Nhưng có một điều kiện quan trọng mà người ta hay quên: mỗi người viết phiếu riêng, không bàn với nhau, không biết người khác đoán gì.
Chính sự độc lập của từng người làm nên trí khôn của cả nhóm. Mỗi người sai một kiểu, cái sai triệt tiêu nhau. Nếu mọi người đoán theo một người nói to nhất, cả nhóm sẽ sai theo người đó.
Vì sao độc lập lại quý cho cả cộng đồng?
Từ câu chuyện con bò, ta thấy tư duy độc lập không chỉ có ích cho từng người, mà cho cả cộng đồng. Một tập thể chỉ khôn ngoan khi các thành viên dám đưa ra đánh giá riêng của mình trước khi nghe người khác.
Trong cuộc họp, nếu người có chức vụ cao nhất nói ý kiến trước, những người còn lại thường nói theo, và cuộc họp mất đi phần trí khôn của nhiều người. Nhiều nhóm làm việc tốt vì thế để mọi người viết ý kiến riêng ra giấy trước, rồi mới bàn.
Trên mạng xã hội, ta thấy ngay số lượt thích và ý kiến của người khác trước khi kịp tự nghĩ. Đó là môi trường làm mất độc lập rất nhanh.
Những người trong các tập trước như Harrison, Fresnel, Biot có chung một điểm: họ tự đi tới kết luận bằng công cụ và bằng chứng của mình, rồi mới đem ra đối chất với người khác.
Vài phép thử cho chính mình
Làm sao biết mình đang nghĩ độc lập hay chỉ đang cãi ngược? Phép thử thứ nhất: bạn có trình bày được quan điểm của phía bên kia một cách công bằng, tới mức họ gật đầu nói đúng là mình nghĩ vậy không. Nếu không, có lẽ bạn đang chống một hình nộm.
Phép thử thứ hai: bạn có thể nói ra điều gì sẽ khiến mình đổi ý không. Người nghĩ độc lập có câu trả lời. Người cãi ngược thì thường không.
Phép thử thứ ba: bạn có thoải mái khi đồng ý với số đông trong những chuyện số đông đúng không. Người nghĩ độc lập không ngại tin rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời chỉ vì ai cũng tin thế.
Phép thử thứ tư: kết luận của bạn đến từ đâu. Từ bằng chứng bạn tự xem xét, hay từ cảm giác muốn đứng về phía nào.
Tập nghĩ độc lập mỗi ngày
Giờ mình nói sang việc làm được. Trước khi đọc bình luận về một tin tức, hãy tự viết một câu xem mình nghĩ gì. Sau đó mới đọc người khác, và để ý xem mình đổi ý vì lý lẽ hay vì số đông.
Khi họp nhóm, nếu bạn là người có tiếng nói lớn, hãy nói sau cùng. Nếu bạn là người mới, hãy chuẩn bị ý kiến riêng trước khi vào phòng.
Hãy cho phép mình đồng ý và không đồng ý từng phần. Hiếm khi một bên đúng tất cả. Người nghĩ độc lập thường có quan điểm kiểu: điểm này mình đồng ý, điểm kia thì chưa, vì lý do này.
Tư duy độc lập không phải là đứng một mình, mà là đứng trên đôi chân của mình, dù bên cạnh có ai hay không. Câu hỏi cho bạn: lần gần nhất bạn đồng ý với số đông, bạn đã tự kiểm lý do của mình chưa?
Câu hỏi thường gặp
Tư duy độc lập có phải là không nghe ai không?
Không. Người tư duy độc lập vẫn nghe nhiều người, đọc nhiều nguồn, nhưng tự cân nhắc bằng chứng và lý lẽ trước khi kết luận, thay vì nhận nguyên kết luận của người khác.
Trí khôn của đám đông là gì?
Là hiện tượng khi nhiều người đưa ra đánh giá riêng một cách độc lập, con số trung bình hoặc ở giữa thường rất gần sự thật, như trong câu chuyện đoán cân nặng con bò của Galton.
Vì sao trí khôn đám đông có thể biến thành sai lầm đám đông?
Khi mọi người không còn đánh giá độc lập mà nghe theo nhau, những cái sai không còn triệt tiêu mà cộng dồn lại, khiến cả nhóm cùng sai theo một hướng.
Làm sao rèn cho con tư duy độc lập?
Hãy hỏi con nghĩ gì trước khi nói ý của mình, khen con khi con đưa ra lý do, và cho con thấy người lớn cũng đổi ý khi gặp lý lẽ tốt hơn.
Đồng ý với số đông có phải là thiếu chính kiến không?
Không, nếu bạn đồng ý vì đã tự xem xét bằng chứng. Số đông thường đúng trong nhiều chuyện, và đồng ý vì có lý do cũng là tư duy độc lập.
