Người rất thông minh vẫn tin những ý tưởng sai vì trí thông minh giúp ta tìm lý lẽ bảo vệ điều mình đã muốn tin, chứ không tự động giúp ta kiểm tra nó. Newton dành rất nhiều năm cho thuật giả kim, Arthur Conan Doyle, người sáng tạo ra thám tử Sherlock Holmes, tin vào những bức ảnh tiên do hai cô bé làm giả. Người càng giỏi lập luận càng có nhiều công cụ để tự thuyết phục chính mình.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Đây là tập cuối của chương trình, và mình muốn kết thúc bằng một lời nhắc khiêm tốn. Suốt sáu mươi tập, mình đã kể về những bộ óc vĩ đại. Tập này kể rằng chính những bộ óc ấy cũng có lúc tin điều sai, để mình đừng bao giờ nghĩ mình đã đủ thông minh để không cần kiểm lại.
Newton, người cuối cùng của các pháp sư
Isaac Newton là người đặt nền cho vật lý hiện đại, mà mình đã nhắc nhiều lần trong chương trình. Nhưng có một sự thật mà nhiều người ngạc nhiên: ông dành rất nhiều thời gian, có lẽ còn nhiều hơn cho vật lý, cho thuật giả kim và những tính toán về các lời tiên tri trong Kinh Thánh.
Ông viết hàng triệu chữ về những đề tài ấy, phần lớn không công bố. Thế kỷ hai mươi, nhà kinh tế học John Maynard Keynes mua được một phần lớn những bản thảo này, đọc chúng và viết một bài nổi tiếng, gọi Newton không phải là người đầu tiên của thời đại lý trí, mà là người cuối cùng của các pháp sư.
Cần công bằng với Newton: thời của ông, ranh giới giữa giả kim và hoá học chưa rõ ràng, nhiều học giả nghiêm túc cùng nghiên cứu. Ông làm việc đó với cùng sự tỉ mỉ như khi làm toán.
Nhưng chính điều ấy là bài học: cùng một bộ óc, cùng sự tỉ mỉ, có thể đi tới định luật vạn vật hấp dẫn và tới những nỗ lực biến kim loại thường thành vàng.
Conan Doyle và những nàng tiên
Năm một nghìn chín trăm mười bảy, ở làng Cottingley nước Anh, hai cô bé chị em họ chụp những bức ảnh trong đó có những nàng tiên nhỏ nhảy múa trước mặt các em. Vài năm sau, những bức ảnh đến tay Arthur Conan Doyle.
Conan Doyle là một bác sĩ, một nhà văn nổi tiếng thế giới, cha đẻ của thám tử Sherlock Holmes, nhân vật biểu tượng cho óc suy luận lạnh lùng. Vậy mà ông tin những bức ảnh là thật, và viết bài, viết sách bảo vệ chúng.
Ông đã quan tâm tới thuyết thông linh từ trước, nhất là sau khi mất người thân trong chiến tranh. Những bức ảnh tới đúng lúc ông muốn tin. Ông có đủ trí thông minh để tìm lý lẽ bác bỏ mọi nghi ngờ.
Mãi tới những năm tám mươi của thế kỷ hai mươi, khi đã là những bà cụ, hai chị em mới thừa nhận các nàng tiên được cắt từ hình trong sách rồi ghim lên. Người tạo ra Sherlock Holmes đã bị hai cô bé đánh lừa.
Trí thông minh làm việc như luật sư
Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này bằng nhiều tên, trong đó có lập luận có động cơ: khi ta muốn một điều là thật, đầu óc làm việc như một luật sư bào chữa, tìm mọi lý lẽ để bảo vệ thân chủ, chứ không như một thẩm phán cân nhắc hai bên.
Người thông minh là luật sư giỏi hơn. Họ tìm được nhiều lý lẽ hơn, phản bác được nhiều nghi ngờ hơn, và vì thế càng tự tin hơn. Có những nghiên cứu cho thấy người giỏi lập luận không ít thiên kiến hơn người khác khi đề tài chạm tới niềm tin của họ.
Còn một cái bẫy nữa: ta dễ thấy thiên kiến của người khác hơn của mình. Ai cũng nghĩ mình khách quan hơn mức trung bình, và người thông minh càng dễ nghĩ thế.
Đó là lý do chuyện tia N, chuyện Priestley giữ thuyết cũ tới cuối đời, chuyện Kelvin tính sai tuổi Trái Đất mà mình đã kể không phải chuyện của người kém cỏi, mà của những người rất giỏi.
Vậy thì làm sao?
Nếu trí thông minh không đủ, thì cái gì giúp được? Từ những câu chuyện trong chương trình, mình thấy vài thứ cứ lặp đi lặp lại.
Thứ nhất là những người khác. Biot tới tận L’Aigle, Wood tới tận phòng thí nghiệm của Blondlot, Arago làm thí nghiệm thay vì cãi trên giấy. Một người khác kiểm tra mình là thứ trí thông minh của riêng mình không thay được.
Thứ hai là những công cụ chống lại xu hướng của chính đầu óc: quy tắc vàng của Darwin ghi ngay điều trái ý, phương pháp so sánh của bác sĩ Louis, dự đoán táo bạo có thể sai như đốm sáng Poisson.
Thứ ba là một phẩm chất mà người ta gọi là khiêm tốn trí tuệ: sẵn sàng nghĩ rằng mình có thể sai, kể cả với điều mình tin chắc nhất. Đó không phải là thiếu tự tin, mà là hiểu đúng giới hạn của mọi bộ óc, kể cả bộ óc của Newton.
Lời chào cuối chương trình
Giờ mình nói lời cuối. Sáu mươi tập vừa qua, mình đã kể về những ý tưởng ra đời, lan đi, bị chê, được tin, rồi bị thay thế. Nếu phải gói tất cả vào một câu, có lẽ là: ý tưởng là thứ sống, và như mọi thứ sống, nó cần được chăm sóc bằng sự tò mò và được kiểm tra bằng sự trung thực.
Người thông minh nhất không phải người không bao giờ sai, mà là người tìm ra cái sai của mình nhanh nhất. Hãy giữ một cuốn sổ, tìm một người phản biện tốt, và đừng bao giờ quá tự tin để thôi hỏi lại.
Mình cũng có thể đã sai ở đâu đó trong những tập vừa rồi. Nếu bạn tìm thấy, đó chính là tinh thần mà chương trình này muốn trao cho bạn.
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng Nhà Tư Tưởng. Câu hỏi cuối cùng cho bạn mang theo: điều nào bạn đang tin, mà nếu Newton hay Conan Doyle ở vào chỗ bạn, có lẽ họ cũng sẽ tin, và cũng có thể sai?
Câu hỏi thường gặp
Newton có thật sự nghiên cứu thuật giả kim không?
Có. Newton dành nhiều năm cho thuật giả kim và các nghiên cứu về lời tiên tri, để lại rất nhiều bản thảo không công bố. Thời ông, giả kim và hoá học chưa tách bạch rõ ràng.
Vụ ảnh tiên Cottingley là gì?
Là loạt ảnh do hai cô bé ở làng Cottingley nước Anh chụp từ năm một nghìn chín trăm mười bảy, có hình những nàng tiên. Conan Doyle tin chúng là thật, nhưng nhiều thập kỷ sau hai chị em thừa nhận đã dùng hình cắt từ sách.
Lập luận có động cơ là gì?
Là xu hướng tìm và đánh giá lý lẽ theo hướng bảo vệ điều mình đã muốn tin, thay vì cân nhắc công bằng mọi bằng chứng. Ai cũng có, kể cả người rất thông minh.
Khiêm tốn trí tuệ là gì?
Là thái độ thừa nhận mình có thể sai, sẵn lòng nghe ý kiến khác và đổi ý khi có bằng chứng tốt hơn. Nó khác với thiếu tự tin vì người khiêm tốn trí tuệ vẫn dám đưa ra quan điểm.
Làm sao tự kiểm mình có đang tự lừa mình không?
Hãy hỏi mình có muốn điều đó là thật không, đã tìm bằng chứng ngược lại chưa, và đã nhờ một người không cùng quan điểm kiểm tra chưa. Nếu câu trả lời đầu là có và hai câu sau là chưa, hãy cẩn thận.
