Tin đồn lan nhanh hơn sự thật vì nó thường mới lạ hơn, đánh vào cảm xúc mạnh hơn và đơn giản hơn. Sự thật hay lủng củng, có nhiều chữ có lẽ, còn tin đồn thì gọn và ly kỳ. Lại thêm một điều về đầu óc con người: điều gì nghe nhiều lần thì dần thấy quen, mà thấy quen thì dễ tưởng là thật.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Hôm nay mình kể một vụ tin giả nổi tiếng gần hai trăm năm trước, khi một tờ báo khiến cả thành phố New York tin rằng có người dơi sống trên Mặt Trăng. Rồi mình xem vì sao trò đó vẫn hiệu nghiệm tới tận bây giờ, và bạn có thể tự vệ thế nào.
Những sinh vật có cánh trên Mặt Trăng
Mùa hè năm một nghìn tám trăm ba mươi lăm, tờ báo New York Sun đăng một loạt bài kể rằng nhà thiên văn nổi tiếng John Herschel, đang làm việc ở mũi Hảo Vọng phía nam châu Phi, đã dùng một kính thiên văn khổng lồ kiểu mới để nhìn thấy sự sống trên Mặt Trăng.
Bài báo tả rất chi tiết: rừng cây, bò rừng, những con thú một sừng, và cả những sinh vật giống người có đôi cánh như dơi. Văn phong nghiêm trang, có thuật ngữ, có trích dẫn như từ một tạp chí khoa học.
Chi tiết làm vụ này thành công là nó được bám vào một sự thật. Herschel có thật, ông thật sự đang ở mũi Hảo Vọng để quan sát bầu trời phương nam, và ở đó không có cách nào liên lạc nhanh để phủ nhận.
Tờ báo bán chạy vọt lên. Người ta bàn tán khắp nơi. Phải một thời gian sau, sự thật mới lộ ra là toàn bộ câu chuyện được bịa, và người viết thường được cho là một nhà báo của chính tờ báo đó.
Lời nói dối có cánh, sự thật đi khập khiễng
Từ đầu thế kỷ mười tám, nhà văn châm biếm người Ireland Jonathan Swift đã viết một câu mà về sau được nhắc mãi, đại ý rằng lời dối trá bay đi, còn sự thật thì khập khiễng theo sau.
Có một câu nổi tiếng hơn nữa, rằng lời nói dối đi được nửa vòng trái đất trong khi sự thật còn đang xỏ giày, thường được gán cho nhà văn Mark Twain. Các nhà tra cứu trích dẫn đã tìm và không thấy bằng chứng Mark Twain từng nói câu đó. Câu nói về tin giả hoá ra cũng bị gán nhầm tác giả, một sự trớ trêu rất đẹp.
Trong thời đại mạng xã hội, đã có những nghiên cứu lớn theo dõi hàng trăm nghìn câu chuyện lan truyền trên mạng. Kết quả chung là tin sai thường lan xa hơn và nhanh hơn tin đúng, và động lực chính là con người bấm chia sẻ chứ không phải các tài khoản tự động.
Nói cách khác, Swift đã đúng, và cái cánh của lời nói dối là chính chúng ta.
Ba lý do tin đồn chạy nhanh
Lý do thứ nhất là sự mới lạ. Một tin nói rằng mọi thứ vẫn bình thường thì không ai kể lại. Một tin nói điều chưa ai nghe thì người ta muốn là người đầu tiên kể, vì nó làm mình trông như biết nhiều.
Lý do thứ hai là cảm xúc. Tin gây sợ hãi, giận dữ, kinh ngạc thì được chia sẻ nhiều hơn tin bình thản. Người dơi trên Mặt Trăng gây kinh ngạc, còn một bản đính chính khô khan thì không.
Lý do thứ ba là sự đơn giản. Tin đồn thường có một thủ phạm, một nguyên nhân, một câu kết. Sự thật thì phức tạp, nhiều yếu tố, nhiều chỗ chưa chắc. Bộ não thích câu chuyện gọn.
Và còn một cơ chế âm thầm nữa: các nhà tâm lý học đã nhiều lần ghi nhận rằng một câu được nghe lặp lại sẽ dần thấy đáng tin hơn, kể cả khi lúc đầu mình biết là nó sai. Tin đồn được kể lại nhiều lần nên nó cứ thế tự làm mình thấy thật.
Vì sao bản đính chính hay thất bại?
Khi tin đồn đã lan, việc đính chính gặp nhiều trở ngại. Bản đính chính thường đến sau, ít người đọc hơn, và kém hấp dẫn hơn. Người đã tin thì ít khi quay lại kiểm tra.
Tệ hơn, nhiều bản đính chính lặp lại chính tin đồn để bác bỏ, và vô tình làm người đọc nhớ thêm một lần nữa nội dung sai. Sau một thời gian, người ta quên mất chữ không đúng mà chỉ còn nhớ câu chuyện.
Những người làm công việc kiểm chứng thông tin vì thế hay khuyên: khi đính chính, hãy bắt đầu bằng sự thật, nói rõ điều đúng là gì, rồi mới nhắc ngắn gọn rằng có một tin sai, và giải thích vì sao nó sai.
Nói một sự thật hấp dẫn bằng một câu chuyện tốt luôn hiệu quả hơn là chỉ nói không phải đâu.
Tự vệ trước tin đồn trong đời thường
Giờ mình nói sang cách tự vệ. Khi gặp một tin làm bạn giật mình, hãy coi cảm giác giật mình là đèn vàng chứ không phải đèn xanh. Tin càng làm mình xúc động mạnh, càng nên chậm lại vài phút.
Hỏi ba câu đơn giản: ai là người nói đầu tiên, họ có cách nào biết điều đó không, và có nguồn độc lập nào khác nói giống vậy không. Trò lừa Mặt Trăng chỉ có một nguồn là tờ báo, và không ai kiểm được.
Cẩn thận với tin bám vào một sự thật có thật. Herschel có thật làm câu chuyện người dơi trông đáng tin. Tin giả hôm nay cũng thường dùng một tên thật, một nơi thật, một hình thật, rồi gắn vào đó điều bịa.
Và nếu đã lỡ chia sẻ tin sai, hãy chia sẻ bản đính chính với cùng nhiệt tình. Câu hỏi cho bạn: tuần này, tin nào bạn đã chuyển đi mà chưa hỏi ai là người nói đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Trò lừa Mặt Trăng có làm ai bị hại không?
Chủ yếu là người đọc bị lừa và tờ báo kiếm lời. Nhưng vụ việc trở thành bài học kinh điển về cách tin giả mượn danh khoa học và mượn tên người thật để trông đáng tin.
John Herschel phản ứng thế nào?
Theo các ghi chép phổ biến, ban đầu ông thấy chuyện này buồn cười, nhưng về sau thấy phiền vì liên tục bị hỏi về nó. Ông không liên quan gì đến việc viết bài.
Vì sao câu nói về lời dối trá hay bị gán cho người nổi tiếng?
Vì gắn một câu với tên người nổi tiếng làm nó nghe có trọng lượng hơn và dễ lan hơn. Đây cũng là một dạng tin sai nhỏ, nên khi trích dẫn, nên tra xem ai thật sự đã nói.
Lặp lại một điều sai nhiều lần có làm nó thành đúng không?
Không, nhưng nó làm mình cảm thấy quen và dễ tin hơn. Đó là lý do nên cẩn thận với những điều mình nghe nhiều lần mà chưa bao giờ kiểm.
Đính chính một tin sai thế nào cho hiệu quả?
Hãy bắt đầu bằng điều đúng, giải thích ngắn gọn vì sao tin kia sai, và tránh nhắc lại tin sai quá nhiều lần. Nếu có thể, kể sự thật bằng một câu chuyện cũng hấp dẫn như tin đồn.
