Nhiều ý tưởng đúng từng bị chê bai, nhưng phần lớn ý tưởng bị chê bai thì sai thật. Tự ví mình với Galileo chỉ vì đang bị phản đối là một lối nghĩ sai, thường được gọi là ngụy biện Galileo. Những ý tưởng như của Mendel hay Fresnel thắng không phải vì chúng bị chê, mà vì chúng có bằng chứng, và bằng chứng ấy chịu được kiểm tra.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Cả chương này mình đã kể những ý tưởng bị chê rồi thắng. Tập cuối của chương, mình muốn kể mặt kia, để chương trình không vô tình dạy một bài học sai: rằng cứ bị chê là mình đúng.
Người ta cũng cười chú hề
Nhà thiên văn và nhà phổ biến khoa học người Mỹ Carl Sagan có một câu rất hóm. Đại ý ông nói: người ta từng cười Columbus, cười anh em nhà Wright, nhưng người ta cũng cười cả chú hề. Bị cười không chứng minh mình là thiên tài.
Câu ấy nhắm vào một lối lập luận rất phổ biến: Galileo bị chê và Galileo đúng, mình đang bị chê, vậy mình giống Galileo. Lập luận đó có một lỗ hổng lớn. Galileo đúng không phải vì bị chê, mà vì ông có quan sát qua kính thiên văn và lập luận mà ai cũng kiểm lại được.
Lịch sử lưu lại những câu chuyện bị chê rồi thắng vì chúng đẹp, chúng kịch tính. Còn hàng nghìn ý tưởng bị chê rồi thua, vì chúng sai thật, thì lặng lẽ biến mất. Chẳng ai kể chuyện về chúng.
Đó là một kiểu bẫy chọn lọc: mình chỉ nghe chuyện người sống sót, nên tưởng bị chê là dấu hiệu của thành công.
Tia N: một phát hiện bị chê và đúng là sai
Năm một nghìn chín trăm lẻ ba, nhà vật lý Pháp có tiếng René Blondlot công bố đã phát hiện một loại tia mới, ông gọi là tia N, đặt theo tên thành phố Nancy nơi ông làm việc. Chỉ ít lâu sau, hàng chục nhà khoa học khác cũng báo cáo đã thấy tia N, hàng trăm bài báo được viết.
Nhưng nhiều phòng thí nghiệm ở nước khác không thấy gì. Nhà vật lý người Mỹ Robert Wood tới phòng thí nghiệm của Blondlot để xem. Trong lúc thí nghiệm diễn ra trong phòng tối, ông lặng lẽ lấy đi một bộ phận được cho là cần thiết để thấy tia. Người làm thí nghiệm vẫn báo cáo thấy tia N như thường.
Wood công bố điều đó, và tia N nhanh chóng biến mất khỏi khoa học. Không có tia nào cả. Những người quan sát đã thấy thứ họ mong thấy.
Điều đáng sợ là đây không phải lừa đảo. Họ là những nhà khoa học nghiêm túc, tin thật. Và Blondlot, theo những gì được kể lại, vẫn tin vào tia N rất lâu sau đó.
Máy chạy mãi không cần năng lượng
Một ví dụ khác kéo dài hàng thế kỷ là máy chuyển động vĩnh cửu: một cỗ máy tự chạy mãi mà không cần thêm năng lượng, thậm chí sinh ra năng lượng dư. Rất nhiều người, có cả người thông minh và tâm huyết, đã dành cả đời để chế tạo nó.
Giới khoa học chê những cỗ máy này, và cuối thế kỷ mười tám, Viện Hàn lâm Khoa học Paris còn tuyên bố sẽ không xem xét các đề xuất về máy chuyển động vĩnh cửu nữa. Người chế tạo thì tự ví mình với những thiên tài bị hiểu lầm.
Nhưng ở đây, sự chê bai có lý do vững chắc: những định luật về năng lượng đã được kiểm chứng vô số lần, ở vô số hoàn cảnh. Một cỗ máy như vậy sẽ phải phá vỡ chúng.
Đến nay chưa có cỗ máy nào chạy được khi được kiểm tra độc lập. Có những cỗ máy gây xôn xao, rồi lộ ra có nguồn năng lượng giấu kín.
Làm sao phân biệt?
Vậy làm sao biết một ý tưởng bị chê là đi trước thời đại hay là sai? Không có công thức chắc chắn, nhưng có vài dấu hiệu từ những câu chuyện đã kể.
Thứ nhất, ý tưởng đúng thường có bằng chứng kiểm được bởi người khác, và người đưa ra nó mời người khác kiểm. Mendel công bố số liệu, Fresnel đưa ra phương trình, Biot mời mọi người xem bản đồ. Ý tưởng sai hay đi kèm điều kiện chỉ người đề xuất mới làm được, hoặc người ngoài không thể thấy.
Thứ hai, ý tưởng đúng thường dự đoán được điều cụ thể, như đốm sáng Poisson. Ý tưởng sai hay mơ hồ, đổi lời giải thích khi gặp kết quả ngược.
Thứ ba, người đưa ra ý tưởng đúng thường hiểu rất rõ lý do người khác phản đối, và trả lời từng lý do. Người theo ý tưởng sai hay chỉ nói về việc mình bị đối xử bất công.
Kiên trì mà không tự lừa mình
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Nếu bạn đang ôm một ý tưởng bị nhiều người chê, đừng vội bỏ, nhưng cũng đừng vội tự hào. Hãy dùng sự chê bai như một danh sách việc cần làm: mỗi lời phản đối là một câu hỏi cần trả lời bằng bằng chứng.
Hãy tự hỏi điều gì sẽ khiến mình từ bỏ ý tưởng. Nếu không có gì có thể khiến mình đổi ý, mình đã rơi vào chỗ của Blondlot.
Hãy tìm người phản đối giỏi nhất và nhờ họ kiểm tra, như Wood đã tới phòng thí nghiệm của Blondlot. Người phản đối trung thực là món quà, dù họ làm mình khó chịu.
Galileo vĩ đại vì ông có bằng chứng, không vì ông bị chê. Câu hỏi cho bạn: ý tưởng bạn đang bảo vệ, nếu được một người khó tính nhất kiểm tra, sẽ đứng vững tới đâu?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện Galileo là gì?
Là lối lập luận cho rằng vì một ý tưởng bị số đông hay chuyên gia phản đối, giống như Galileo từng bị phản đối, nên nó phải đúng. Bị phản đối tự nó không chứng minh một ý tưởng là đúng.
Tia N là gì?
Đó là một loại tia mà nhà vật lý Pháp Blondlot tuyên bố phát hiện năm một nghìn chín trăm lẻ ba. Sau khi Robert Wood kiểm tra và cho thấy người quan sát vẫn báo thấy tia dù thiết bị đã bị lấy đi, tia N được kết luận là không tồn tại.
Vì sao máy chuyển động vĩnh cửu không thể chạy?
Vì nó phải tạo ra năng lượng từ hư không hoặc chạy mãi không hao hụt, điều trái với các định luật về năng lượng đã được kiểm chứng rất rộng rãi. Chưa cỗ máy nào vượt qua được kiểm tra độc lập.
Làm sao biết ý tưởng của mình đi trước thời đại hay sai?
Hãy xem nó có bằng chứng người khác kiểm được không, có dự đoán cụ thể không, và mình có trả lời được từng lý do phản đối không. Mời người phản đối giỏi kiểm tra là cách tốt nhất.
Chuyện Galileo thật sự đơn giản như được kể không?
Không. Các sử gia cho rằng vụ việc của Galileo phức tạp, có yếu tố khoa học, tôn giáo, chính trị và cả tính cách cá nhân. Câu chuyện thường được kể rút gọn hơn nhiều so với thực tế.
