Gregor Mendel, một tu sĩ ở thành phố Brno, đã tìm ra những quy luật cơ bản của di truyền từ việc lai và đếm hàng chục nghìn cây đậu, rồi công bố năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu. Nhưng công trình ấy gần như bị bỏ qua suốt hơn ba mươi năm. Phải tới năm một nghìn chín trăm, ba nhà khoa học ở ba nước gần như cùng lúc tìm lại nó, và Mendel mới được nhận ra là người đặt nền cho di truyền học.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này về một kiểu chê bai lặng lẽ nhất: không ai cười, không ai phản đối, chỉ đơn giản là không ai đọc. Mình sẽ hỏi vì sao một ý tưởng đúng, được công bố đàng hoàng, lại chìm suốt ba thập kỷ.
Khu vườn của một tu viện
Mendel sinh năm một nghìn tám trăm hai mươi hai trong một gia đình nông dân ở vùng nay thuộc Cộng hoà Séc. Nhà nghèo, ông vào tu viện dòng Augustine ở Brno, một nơi có truyền thống coi trọng khoa học, để có điều kiện học tiếp.
Tu viện cho ông đi học ở Vienna, nơi ông học vật lý và toán, kể cả cách dùng thống kê. Đây là chi tiết quan trọng: ông mang tư duy của người làm vật lý, đếm và tính tỉ lệ, vào lĩnh vực sinh học vốn quen mô tả bằng lời.
Trong khu vườn tu viện, suốt khoảng tám năm, ông trồng và lai đậu Hà Lan. Ông chọn những đặc điểm rõ ràng như hạt trơn hay nhăn, vàng hay xanh, cây cao hay thấp, rồi kiên nhẫn đếm từng cây qua nhiều thế hệ, tổng cộng hàng chục nghìn cây.
Ông thấy những tỉ lệ rất đều đặn xuất hiện. Từ đó ông suy ra rằng đặc điểm được truyền qua những đơn vị riêng rẽ, mỗi cá thể nhận một từ bố và một từ mẹ, có cái trội, có cái lặn.
Một bài nói không ai hiểu
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, Mendel trình bày kết quả trong hai buổi họp của hội khoa học tự nhiên ở Brno. Năm sau, bài viết được in trong kỷ yếu của hội, và ông gửi bản in riêng cho một số nhà khoa học.
Phản ứng gần như im lặng. Người nghe ở Brno lịch sự lắng nghe, nhưng có lẽ không mấy ai theo kịp những tỉ lệ và phép tính. Sinh học thời đó chưa quen với cách nghĩ bằng toán.
Ông trao đổi thư nhiều năm với nhà thực vật học có tiếng Carl Nägeli. Nägeli không đánh giá cao kết quả, và gợi ý Mendel thử lại với một loài cây khác. Không may, loài cây ấy có cách sinh sản đặc biệt, kết quả rối loạn, khiến chính Mendel bối rối.
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám, Mendel được bầu làm viện trưởng tu viện. Công việc quản lý chiếm hết thời gian, ông dần rời xa vườn đậu. Ông mất năm một nghìn tám trăm tám mươi tư, không biết rằng mình sẽ nổi tiếng.
Vì sao bị lãng quên?
Các sử gia đưa ra nhiều lý do. Thứ nhất, bài được in ở một tạp chí địa phương ít người đọc. Thứ hai, cách trình bày bằng toán xa lạ với giới sinh học. Thứ ba, Mendel không phải người trong giới học thuật danh tiếng, không có học trò, không có mạng lưới.
Lý do sâu hơn là thời đó chưa ai hỏi đúng câu hỏi mà Mendel trả lời. Giới sinh học đang bận tranh luận về tiến hoá, và nhiều người tin rằng đặc điểm của bố mẹ hoà trộn vào con như pha hai màu sơn. Ý tưởng những đơn vị riêng rẽ không hoà trộn chưa có chỗ để gắn vào.
Darwin chưa từng biết tới công trình của Mendel. Thật trớ trêu, vì ý tưởng di truyền theo đơn vị chính là mảnh ghép mà thuyết của Darwin đang thiếu.
Có thể nói Mendel không bị chê bai bằng lời, mà bị chê bai bằng sự thờ ơ. Và sự thờ ơ có khi còn giết ý tưởng chắc hơn lời phản đối.
Năm một nghìn chín trăm và những người tìm lại
Năm một nghìn chín trăm, ba nhà thực vật học là Hugo de Vries ở Hà Lan, Carl Correns ở Đức và Erich von Tschermak ở Áo, mỗi người tự làm thí nghiệm lai, đi tới những kết quả tương tự, rồi phát hiện ra rằng một tu sĩ đã viết điều đó từ ba mươi lăm năm trước.
Lần này, thời điểm đã chín. Kính hiển vi đã cho thấy nhiễm sắc thể trong tế bào, người ta bắt đầu hỏi đúng câu hỏi về cách đặc điểm được truyền. Ý tưởng của Mendel bỗng có chỗ đứng, và di truyền học ra đời như một ngành.
Câu chuyện còn một chi tiết gây tranh cãi. Về sau có nhà thống kê nổi tiếng nhận xét rằng số liệu của Mendel khớp với lý thuyết đẹp tới mức khó tin. Người ta vẫn bàn xem đó là may mắn, là cách ông chọn dữ liệu, hay do người phụ giúp. Tranh luận chưa ngã ngũ, nhưng không ai nghi ngờ các quy luật ông tìm ra.
Đây lại là chuyện phát hiện đồng thời mà mình kể ở đầu chương trình, chỉ khác là lần này, người đầu tiên đã ra đi trước khi được biết tới.
Khi ý tưởng của bạn rơi vào im lặng
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Không phải ý tưởng nào bị im lặng cũng là ý tưởng của Mendel. Phần lớn ý tưởng bị bỏ qua vì chúng thật sự không có gì mới. Nhưng câu chuyện này gợi vài điều đáng làm.
Hãy đặt ý tưởng vào câu hỏi mà người khác đang quan tâm. Mendel trả lời một câu hỏi chưa ai hỏi. Nếu ông nối kết quả của mình với cuộc tranh luận về tiến hoá đang sôi nổi, có lẽ đã có người chú ý.
Hãy tìm người hiểu được ngôn ngữ của mình, và nói bằng ngôn ngữ của người nghe. Một ý tưởng viết bằng toán cho người quen lời văn thì cần một bản giải thích.
Và nếu bạn là người nghe, hãy nhớ rằng sự thờ ơ cũng là một lựa chọn. Câu hỏi cho bạn: có ý tưởng nào của người quanh bạn mà bạn đã lướt qua chỉ vì nó được nói bằng ngôn ngữ mình không quen?
Câu hỏi thường gặp
Gregor Mendel là ai?
Ông là tu sĩ dòng Augustine ở Brno thế kỷ mười chín, người làm thí nghiệm lai đậu Hà Lan và tìm ra các quy luật cơ bản của di truyền, được coi là cha đẻ của di truyền học.
Vì sao Mendel chọn cây đậu Hà Lan?
Vì đậu Hà Lan dễ trồng, có nhiều đặc điểm rõ ràng dễ phân biệt, tự thụ phấn được và cũng dễ lai có kiểm soát, lại cho nhiều thế hệ trong thời gian ngắn.
Công trình của Mendel được tìm lại khi nào?
Năm một nghìn chín trăm, khi Hugo de Vries, Carl Correns và Erich von Tschermak độc lập đi tới kết quả tương tự và phát hiện bài viết năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu của Mendel.
Số liệu của Mendel có bị nghi ngờ không?
Có nhà thống kê cho rằng số liệu khớp với lý thuyết quá đẹp. Cuộc tranh luận về nguyên nhân vẫn còn, nhưng các quy luật Mendel tìm ra đã được kiểm chứng rộng rãi.
Darwin có biết tới Mendel không?
Theo hiểu biết phổ biến của giới sử học, Darwin không biết tới công trình của Mendel, dù ý tưởng di truyền theo đơn vị có thể đã giúp ông giải quyết một khó khăn lớn trong thuyết tiến hoá.
