Cuối thế kỷ mười tám, bác sĩ người Anh Edward Jenner dùng mủ từ bệnh đậu bò, một bệnh nhẹ ở người vắt sữa, để giúp con người phòng bệnh đậu mùa chết chóc. Ý tưởng ấy bị nghi ngờ và chế giễu, có bức tranh biếm hoạ nổi tiếng vẽ những người được tiêm mọc cả đầu bò trên người. Dù vậy, nó lan khắp thế giới, và hai thế kỷ sau, bệnh đậu mùa trở thành căn bệnh đầu tiên bị con người xoá sổ.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này kể lịch sử một ý tưởng y học, không phải lời khuyên tiêm hay không tiêm, mọi quyết định sức khoẻ cho gia đình bạn hãy bàn với bác sĩ. Mình muốn nhìn vào nỗi sợ trước một ý tưởng mới, vì nỗi sợ ấy rất người, và nó lặp lại nhiều lần trong lịch sử.
Căn bệnh ai cũng sợ
Hàng nghìn năm, đậu mùa là một trong những căn bệnh đáng sợ nhất. Nó giết nhiều người mắc, và người sống sót thường mang sẹo rỗ trên mặt, có người bị mù. Nó không phân biệt vua chúa hay dân thường.
Từ lâu, người ta đã nhận ra ai từng mắc đậu mùa mà khỏi thì không mắc lại. Ở Trung Hoa, Ấn Độ, Đế quốc Ottoman, có tập tục lấy một chút vảy hay mủ từ người bệnh nhẹ đưa vào người khoẻ, để họ mắc một dạng nhẹ rồi miễn dịch. Cách này gọi là chủng đậu.
Đầu thế kỷ mười tám, một phu nhân quý tộc người Anh sống ở Constantinople thấy người dân ở đó chủng đậu, và cho chủng cho con mình. Bà về nước vận động, và chủng đậu dần được dùng ở Anh.
Nhưng chủng đậu có rủi ro: người được chủng mắc đậu mùa thật, dù nhẹ, có thể chết, và có thể lây cho người khác. Cần một cách an toàn hơn.
Cô gái vắt sữa và cậu bé tám tuổi
Ở vùng nông thôn nước Anh, có một hiểu biết dân gian: những cô gái vắt sữa từng mắc đậu bò, một bệnh nhẹ lây từ bầu vú bò, thường không mắc đậu mùa. Jenner, một bác sĩ nông thôn, quyết định kiểm tra điều đó.
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi sáu, ông lấy mủ từ vết đậu bò trên tay một cô gái vắt sữa, đưa vào cánh tay một cậu bé tám tuổi. Cậu bé hơi sốt rồi khỏi. Sau đó, Jenner cho cậu tiếp xúc với mủ đậu mùa, và cậu không mắc bệnh.
Ngày nay, một thí nghiệm như vậy trên một đứa trẻ sẽ không được phép theo chuẩn đạo đức nghiên cứu. Đó là một mặt của lịch sử mà mình cần nói thẳng.
Jenner gửi bài viết cho Hội Hoàng gia Anh, nhưng bị từ chối vì bằng chứng còn ít. Ông làm thêm nhiều ca, rồi tự bỏ tiền in một cuốn sách nhỏ năm một nghìn bảy trăm chín mươi tám.
Người mọc đầu bò
Ý tưởng đưa thứ lấy từ bò vào người làm nhiều người ghê sợ. Có người lo nó trái với tự nhiên, có người lo về tôn giáo, có người là thầy chủng đậu sợ mất nghề.
Năm một nghìn tám trăm lẻ hai, hoạ sĩ biếm hoạ nổi tiếng người Anh James Gillray vẽ một bức tranh về buổi tiêm chủng, trong đó những người vừa được tiêm bắt đầu mọc ra những cái đầu bò nhỏ từ mặt, từ tay. Bức tranh rất buồn cười và được lan truyền rộng.
Về sau, khi nhà nước Anh bắt buộc tiêm chủng ở thế kỷ mười chín, đã có những phong trào phản đối lớn, có những cuộc tuần hành đông người. Một phần là nỗi sợ, một phần là phản ứng trước việc nhà nước can thiệp vào thân thể mỗi người.
Đây là điều đáng hiểu chứ không chỉ đáng chê. Nỗi sợ trước một thứ đưa vào cơ thể mình là nỗi sợ rất tự nhiên. Ý tưởng mới phải trả lời được nỗi sợ ấy bằng sự minh bạch và bằng chứng.
Từ con bò tới chữ vắc xin
Dù bị chế giễu, phương pháp của Jenner lan rất nhanh, vì đậu mùa quá đáng sợ và cách mới an toàn hơn hẳn chủng đậu. Chỉ trong vài năm, nó đã tới nhiều nước châu Âu và châu Mỹ.
Đầu thế kỷ mười chín, Tây Ban Nha còn tổ chức một chuyến đi vòng quanh các thuộc địa để mang phương pháp này đi, giữ cho nó sống trong suốt hành trình dài bằng cách truyền từ người này sang người khác, những người ấy là các em bé mồ côi đi cùng. Một chương lịch sử vừa đáng nể vừa khiến người ta day dứt.
Chữ vắc xin bắt nguồn từ chữ La tinh chỉ con bò. Gần một thế kỷ sau, Louis Pasteur đề nghị dùng chữ này cho mọi phương pháp tương tự, để tôn vinh Jenner.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi, giới y tế thế giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã bị xoá sổ trên toàn cầu, sau một chiến dịch phối hợp nhiều năm giữa rất nhiều quốc gia. Đó là lần đầu tiên con người loại bỏ hoàn toàn một căn bệnh.
Hiểu nỗi sợ, đòi bằng chứng
Giờ mình nói sang bài học. Bức tranh của Gillray nhắc rằng một ý tưởng đúng có thể trông rất buồn cười trong mắt người đương thời. Nhưng nó cũng nhắc rằng chế giễu không thay được kiểm chứng, theo cả hai chiều.
Nỗi sợ trước điều mới là thật và đáng được tôn trọng. Cách tốt nhất để vượt qua nó không phải là chế giễu lại người sợ, mà là minh bạch về rủi ro, giải thích cơ chế, và cho người ta thấy bằng chứng từ nhiều nguồn.
Với những quyết định sức khoẻ cụ thể cho bản thân và con cái, hãy hỏi bác sĩ, nhân viên y tế có chuyên môn, và tìm đọc nguồn thông tin đáng tin cậy, đừng chỉ dựa vào tranh vẽ hay lời đồn, dù là theo hướng nào.
Từ một cô gái vắt sữa và một bức tranh người mọc đầu bò, ý tưởng ấy đã đi hết vòng quanh thế giới. Câu hỏi cho bạn: lần gần nhất bạn sợ một điều mới, bạn đã đi tìm bằng chứng hay chỉ đi tìm người cùng sợ?
Câu hỏi thường gặp
Edward Jenner là ai?
Ông là bác sĩ nông thôn người Anh cuối thế kỷ mười tám, người đã dùng mủ đậu bò để giúp phòng bệnh đậu mùa và công bố kết quả năm một nghìn bảy trăm chín mươi tám, mở đầu cho phương pháp tiêm chủng hiện đại.
Chủng đậu khác tiêm chủng của Jenner thế nào?
Chủng đậu đưa một ít mủ đậu mùa thật vào người khoẻ để gây bệnh nhẹ, vẫn có rủi ro tử vong và lây lan. Phương pháp của Jenner dùng đậu bò, một bệnh nhẹ hơn nhiều, nên an toàn hơn hẳn.
Chữ vắc xin có nguồn gốc từ đâu?
Chữ này bắt nguồn từ chữ La tinh chỉ con bò, gắn với phương pháp dùng đậu bò của Jenner. Louis Pasteur về sau đề nghị dùng nó cho mọi phương pháp tương tự.
Đậu mùa được xoá sổ khi nào?
Năm một nghìn chín trăm tám mươi, giới y tế thế giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã bị loại bỏ hoàn toàn, sau nhiều năm phối hợp tiêm chủng và giám sát giữa các quốc gia.
Nên làm gì khi băn khoăn về tiêm chủng cho con?
Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc nhân viên y tế, hỏi về lợi ích, rủi ro và lịch tiêm phù hợp, và tìm thông tin từ nguồn chính thống thay vì lời đồn trên mạng.
