Không, người có học ở châu Âu thời Trung cổ hầu như đều biết Trái Đất hình cầu. Ý tưởng rằng họ tin Trái Đất phẳng, và Columbus bị chế giễu vì dám nói Trái Đất tròn, là một hiểu lầm về lịch sử, được phổ biến chủ yếu trong thế kỷ mười chín, trong đó có cuốn tiểu sử Columbus đầy tính tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Washington Irving.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Chương này mình kể những ý tưởng sai từng được tin, và tập cuối dành cho một ý tưởng sai mà có lẽ chính bạn đang tin: một ý tưởng sai về những người xưa. Nó thú vị vì nó cho thấy cả lịch sử của ý tưởng cũng có thể bị kể sai.
Người Hy Lạp đã biết từ lâu
Từ thời Hy Lạp cổ, các nhà tư tưởng đã có lý do để tin Trái Đất hình cầu. Aristotle chỉ ra rằng khi nguyệt thực, bóng Trái Đất in lên Mặt Trăng luôn có mép cong tròn. Người đi về phương nam thấy những ngôi sao mới mọc lên ở chân trời. Con tàu ra khơi thì khuất thân trước, cột buồm sau.
Khoảng thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, Eratosthenes ở Alexandria còn ước tính được chu vi Trái Đất bằng cách so độ dài bóng nắng ở hai thành phố, cho một kết quả khá gần với con số ngày nay.
Hiểu biết ấy không mất đi khi La Mã sụp đổ. Các học giả Trung cổ như tu sĩ Bede ở nước Anh viết về Trái Đất hình cầu. Thế kỷ mười ba, một cuốn sách về hình cầu của bầu trời được dùng làm sách giáo khoa thiên văn trong các trường đại học châu Âu suốt nhiều thế kỷ.
Ngay cả biểu tượng quả cầu trên tay các vị vua trong tranh Trung cổ cũng là hình ảnh Trái Đất tròn trong bàn tay quyền lực.
Vậy Columbus bị phản đối vì điều gì?
Khi Columbus xin tài trợ cho chuyến đi về phía tây để tới châu Á, các học giả trong hội đồng xem xét không hề cãi nhau về chuyện Trái Đất tròn hay phẳng. Họ cãi nhau về kích thước.
Columbus tính rằng Trái Đất nhỏ hơn nhiều và châu Á trải dài về phía đông xa hơn nhiều so với thực tế, nên quãng đường đi về phía tây tới châu Á tương đối ngắn. Các học giả cho rằng ông tính sai, Trái Đất to hơn thế, và quãng đường quá xa để tàu có thể chở đủ lương thực.
Trớ trêu thay, các học giả đúng. Trái Đất to như họ nói. Columbus chỉ may mắn vì có một châu lục mà người châu Âu chưa biết nằm chắn giữa đường, nếu không, đoàn tàu của ông có lẽ đã không trở về.
Vậy là trong câu chuyện thật, người bị coi là bảo thủ lại là người đúng, còn người được tôn vinh là dũng cảm lại tính sai.
Ai đã tạo ra hiểu lầm?
Năm một nghìn tám trăm hai mươi tám, nhà văn Mỹ Washington Irving, nổi tiếng với những truyện ngắn, xuất bản một cuốn tiểu sử Columbus. Cuốn sách rất được yêu thích, nhưng ông pha khá nhiều hư cấu, trong đó có cảnh Columbus phải đấu lý với những giáo sĩ tin Trái Đất phẳng.
Cuối thế kỷ mười chín, một số tác giả viết sách về cuộc xung đột giữa khoa học và tôn giáo, và dùng chuyện Trái Đất phẳng làm ví dụ cho việc thời Trung cổ tăm tối, chống lại tri thức. Câu chuyện lan vào sách giáo khoa.
Đúng là có vài tác giả thời cổ đại muộn và Trung cổ sớm phản đối ý Trái Đất tròn, nhưng họ là thiểu số và không đại diện cho giới có học nói chung.
Cuối thế kỷ hai mươi, các nhà sử học khoa học đã viết khá nhiều để chỉ ra rằng đây là một huyền thoại. Nhưng như bạn thấy, huyền thoại vẫn sống khoẻ.
Vì sao huyền thoại này sống dai?
Lý do thứ nhất là nó kể một câu chuyện hay: người anh hùng dũng cảm chống lại đám đông ngu muội. Đó là kiểu chuyện con người thích nghe, như mình đã nói ở tập về tin đồn.
Lý do thứ hai là nó làm người hiện đại cảm thấy mình thông minh hơn người xưa. Ai mà không thích cảm giác ấy.
Lý do thứ ba là nó phục vụ một quan điểm. Ai muốn kể lịch sử như cuộc chiến giữa lý trí và mê tín thì cần những ví dụ rõ ràng, và chuyện Trái Đất phẳng là ví dụ hoàn hảo, dù không đúng.
Lý do cuối cùng là ít ai kiểm lại. Một điều được dạy ở trường, được nhắc trong phim, trong sách báo, thì người ta coi là hiển nhiên, như chính người xưa từng coi bốn thể dịch là hiển nhiên.
Hoài nghi cả những gì mình biết về quá khứ
Giờ mình nói sang bài học. Tập này là lời nhắc rằng không chỉ người xưa mới tin điều sai. Chúng ta hôm nay cũng tin điều sai, kể cả về chính người xưa.
Khi nghe một câu chuyện lịch sử quá gọn, quá hợp để minh hoạ một bài học, hãy dừng lại một chút. Câu chuyện có nguồn từ thời đó không, hay được kể lại vài trăm năm sau? Chính chương trình này cũng đã nhiều lần phải nói đây là giai thoại.
Đừng xem thường người xưa. Họ thường thông minh hơn mình tưởng, và nhiều điều mình tưởng mình mới biết thì họ đã biết từ lâu.
Hiểu lịch sử ý tưởng cũng là hiểu lịch sử của những hiểu lầm về ý tưởng. Câu hỏi cho bạn: điều gì bạn học ở trường về người xưa mà bạn chưa từng kiểm lại nguồn?
Câu hỏi thường gặp
Người Trung cổ có tin Trái Đất phẳng không?
Phần lớn người có học thời Trung cổ ở châu Âu biết Trái Đất hình cầu, kế thừa hiểu biết từ thời Hy Lạp cổ. Ý tưởng họ tin Trái Đất phẳng chủ yếu là một hiểu lầm phổ biến từ thế kỷ mười chín.
Columbus bị phản đối vì lý do gì?
Các học giả phản đối không phải vì Trái Đất tròn hay phẳng, mà vì Columbus ước tính Trái Đất nhỏ hơn thực tế nhiều. Họ cho rằng quãng đường đi về phía tây tới châu Á quá xa, và họ đã đúng.
Washington Irving liên quan gì tới huyền thoại này?
Cuốn tiểu sử Columbus năm một nghìn tám trăm hai mươi tám của ông pha nhiều hư cấu, trong đó có cảnh Columbus tranh luận với người tin Trái Đất phẳng, góp phần lớn phổ biến hiểu lầm.
Người xưa biết Trái Đất tròn bằng cách nào?
Qua những quan sát như bóng tròn của Trái Đất khi nguyệt thực, các ngôi sao thay đổi khi đi về phương nam, và con tàu khuất dần thân trước cột buồm khi ra khơi.
Làm sao kiểm lại một câu chuyện lịch sử quen thuộc?
Hãy tìm xem câu chuyện có nguồn từ chính thời đó hay được kể lại về sau, đọc ý kiến của các nhà sử học chuyên ngành, và cảnh giác với những câu chuyện quá gọn để minh hoạ một bài học.
