Ý tưởng chơi cũng là học được Friedrich Froebel biến thành một nơi có thật: vườn trẻ đầu tiên, mở ở Đức vào cuối những năm ba mươi của thế kỷ mười chín. Ông tin trẻ nhỏ lớn lên như cây trong vườn, cần được chăm, được chơi với khối gỗ, quả bóng, bài hát và mảnh đất riêng, chứ không cần bị bắt ngồi học chữ. Chữ vườn trẻ mà mình dùng hôm nay bắt nguồn từ chính cái tên ông đặt.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Nếu con bạn đang đi mẫu giáo, câu chuyện tập này có mặt trong lớp của bé mỗi ngày. Mình sẽ kể về một người đàn ông Đức làm ra những món đồ chơi bằng gỗ, một lệnh cấm khó tin và một kiến trúc sư lừng danh nói rằng những khối gỗ thời thơ ấu đã theo ông cả đời.
Một người thầy đi tìm cách dạy trẻ nhỏ
Friedrich Froebel sinh năm một nghìn bảy trăm tám mươi hai ở vùng Thuringia nước Đức. Ông có tuổi thơ khá cô đơn, mẹ mất sớm, thường lang thang một mình trong rừng, ngắm cây cỏ. Sau này ông học nhiều thứ, từ lâm nghiệp tới khoáng vật học.
Khi làm thầy giáo, ông từng làm việc theo tinh thần của nhà giáo dục Thuỵ Sĩ Pestalozzi, người coi trọng việc học qua quan sát và trải nghiệm. Froebel dần nhận ra rằng những năm đầu đời của trẻ bị bỏ ngỏ, không ai nghĩ tới cách dạy cho đúng.
Thời đó trẻ dưới sáu, bảy tuổi hoặc ở nhà, hoặc bị gửi ở những nơi trông giữ chỉ để cho có người coi. Ít ai nghĩ đó là tuổi học quan trọng.
Froebel cho rằng ngược lại: đây là lúc trẻ học nhiều nhất, chỉ là chúng học theo cách khác người lớn.
Những món quà bằng gỗ
Froebel thiết kế một bộ đồ chơi mà ông gọi là những món quà. Món đầu tiên là những quả bóng len mềm nhiều màu. Rồi đến khối cầu, khối lập phương, khối trụ bằng gỗ. Rồi những bộ khối gỗ nhỏ chia từ một khối lớn, để trẻ tháo ra, xếp lại.
Mỗi món có ý đồ: cho trẻ cảm nhận hình khối, số lượng, sự cân bằng, mối liên hệ giữa phần và toàn thể. Nhưng trẻ không bị giảng, chúng chơi. Người lớn chỉ gợi ý, hát cùng, kể chuyện cùng.
Ông còn cho trẻ đan giấy, gấp giấy, nặn đất, và mỗi đứa có một luống đất nhỏ trong vườn chung để tự trồng, tự chăm.
Năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, ông mở một cơ sở cho trẻ nhỏ ở thị trấn Bad Blankenburg, và vài năm sau đặt cho nó cái tên tiếng Đức có nghĩa là vườn của trẻ em. Cái tên đó về sau được nhiều thứ tiếng mượn nguyên, trong đó có tiếng Anh.
Bị cấm ở chính quê hương
Vườn trẻ lan khá nhanh trong vùng nói tiếng Đức. Froebel còn mở lớp đào tạo người dạy, và ông là một trong những người sớm cho rằng phụ nữ rất hợp với nghề dạy trẻ nhỏ, mở ra một nghề mới cho phụ nữ thời đó.
Nhưng năm một nghìn tám trăm năm mươi mốt, chính quyền nước Phổ ra lệnh cấm vườn trẻ. Lý do được nêu là những tư tưởng bị coi là nguy hiểm về tôn giáo và xã hội. Nhiều người cho rằng có cả sự nhầm lẫn với một người cùng họ có quan điểm cấp tiến.
Froebel mất năm sau đó, khi lệnh cấm vẫn còn hiệu lực. Lệnh cấm kéo dài khoảng mười năm mới được bỏ.
Câu chuyện nhắc rằng ngay cả một ý tưởng hiền lành như cho trẻ chơi khối gỗ và trồng cây cũng có thể bị nghi ngờ, khi nó đến vào lúc người cầm quyền đang lo sợ mọi thứ mới.
Ý tưởng đi theo những người phụ nữ di cư
Lệnh cấm ở Phổ lại vô tình giúp ý tưởng lan ra ngoài. Những người phụ nữ được Froebel đào tạo mang ý tưởng theo khi đi sang Anh, sang Mỹ và nhiều nơi khác.
Ở Mỹ, vườn trẻ đầu tiên được mở bằng tiếng Đức bởi một phụ nữ di cư, rồi vài năm sau có vườn trẻ đầu tiên bằng tiếng Anh ở Boston. Dần dần, vườn trẻ trở thành một phần của hệ thống trường công ở nhiều nơi.
Một trong những đứa trẻ lớn lên với bộ khối gỗ Froebel là kiến trúc sư người Mỹ Frank Lloyd Wright. Trong tự truyện, ông kể rằng những khối gỗ mẹ mua cho thời nhỏ đã ở trong ngón tay ông tới tận lúc trưởng thành. Nhiều người nhìn những công trình hình khối của ông và thấy bóng dáng những món quà ấy.
Ở Việt Nam, giáo dục mầm non hiện đại, với góc chơi, góc xây dựng, góc thiên nhiên trong lớp, cũng là con cháu xa của ý tưởng Froebel.
Chơi là việc nghiêm túc
Giờ mình nói sang chuyện của bạn, nhất là nếu bạn có con nhỏ. Ý tưởng của Froebel nhắc rằng khi bé xếp khối, xé giấy, đào đất, bé không phải đang phí thời gian. Bé đang học hình khối, nhân quả, sự kiên nhẫn.
Áp lực cho trẻ học chữ, học số sớm là có thật ở nhiều gia đình. Froebel không chống việc học chữ, nhưng ông tin rằng nền móng phải là cảm giác, vận động, tò mò. Xây vội tầng trên khi móng chưa vững thì dễ đổ.
Đồ chơi tốt nhất theo tinh thần Froebel thường rất đơn giản: khối gỗ, cát, nước, giấy, đất nặn. Những thứ để trẻ tự tạo ra, chứ không phải những thứ chỉ cần bấm nút.
Còn với người lớn, có lẽ chơi cũng là học nhiều hơn mình nghĩ. Câu hỏi cho bạn: lần cuối bạn học được một điều mới bằng cách chơi với nó là khi nào?
Câu hỏi thường gặp
Vườn trẻ đầu tiên ra đời ở đâu?
Ở thị trấn Bad Blankenburg nước Đức, do Friedrich Froebel lập năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy. Vài năm sau ông đặt tên cho nó bằng chữ tiếng Đức có nghĩa là vườn của trẻ em.
Những món quà của Froebel là gì?
Đó là bộ đồ chơi giáo dục ông thiết kế, gồm bóng len mềm, khối cầu, khối lập phương, khối trụ và các bộ khối gỗ nhỏ, giúp trẻ khám phá hình khối, số lượng và sự cân bằng qua chơi.
Vì sao vườn trẻ từng bị cấm ở Phổ?
Năm một nghìn tám trăm năm mươi mốt, chính quyền Phổ cấm vườn trẻ vì cho rằng chúng truyền bá tư tưởng nguy hiểm về tôn giáo và xã hội. Lệnh cấm được bỏ khoảng mười năm sau.
Froebel khác Montessori thế nào?
Cả hai đều coi trọng trẻ nhỏ học qua hoạt động. Froebel nhấn mạnh chơi, bài hát, cộng đồng và thiên nhiên, còn Montessori nhấn mạnh môi trường được chuẩn bị và sự tự lập của trẻ với giáo cụ thiết kế riêng.
Cho trẻ chơi nhiều có làm chậm việc học chữ không?
Theo tinh thần Froebel và nhiều nhà giáo dục mầm non, chơi xây nền cho việc học sau này như vận động, ngôn ngữ và sự tập trung. Nếu lo lắng về sự phát triển của con, hãy trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia nhi khoa.
