Phương pháp Montessori ra đời năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, trong một ngôi nhà trẻ dành cho con em các gia đình lao động ở khu San Lorenzo của thành phố Rome. Người đứng ra là Maria Montessori, một nữ bác sĩ đã quan sát rất lâu cách trẻ học, rồi chuẩn bị một môi trường vừa tầm để trẻ tự chọn việc, tự làm và tự nhận ra mình sai ở đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Bây giờ đi đâu bạn cũng thấy chữ Montessori trên biển trường mầm non. Tập này mình không đánh giá trường nào, mình quay về căn phòng đầu tiên ở Rome để xem ý tưởng gốc là gì, nó lan đi ra sao, và vì sao nó hay bị hiểu thành một thứ khác.
Người phụ nữ học y trong một thế giới của nam giới
Maria Montessori sinh năm một nghìn tám trăm bảy mươi ở Ý. Bà muốn học y vào thời mà ngành này gần như chỉ dành cho nam giới, và trở thành một trong những phụ nữ đầu tiên tốt nghiệp bác sĩ ở Ý. Có những câu chuyện kể về việc bà phải mổ xác một mình vào buổi tối vì không được học chung với sinh viên nam.
Khi làm việc ở một bệnh viện tâm thần, bà quan tâm tới những đứa trẻ khuyết tật trí tuệ bị bỏ mặc trong phòng trống. Bà đọc kỹ công trình của hai thầy thuốc người Pháp đi trước là Itard và Séguin, những người từng dùng các vật dụng cụ thể để dạy trẻ khó học.
Bà làm ra những giáo cụ để trẻ cầm nắm, so sánh, sắp xếp. Kết quả với những đứa trẻ ấy khiến nhiều người ngạc nhiên.
Từ đó, bà đặt ra một câu hỏi lớn hơn: nếu cách này giúp được trẻ bị coi là không học được, thì nó sẽ làm gì cho trẻ bình thường?
Căn phòng ở San Lorenzo
Cơ hội đến năm một nghìn chín trăm lẻ bảy. Một khu chung cư ở San Lorenzo, khu lao động nghèo của Rome, cần người trông những đứa trẻ chưa tới tuổi đi học, để chúng khỏi phá phách khi cha mẹ đi làm. Montessori nhận lời, và gọi nơi ấy là Ngôi nhà của trẻ em.
Bà làm những điều lạ lùng với thời đó. Bàn ghế nhỏ, nhẹ, vừa tầm trẻ để chúng tự khiêng. Kệ thấp để trẻ tự lấy đồ. Những dụng cụ thật nhưng nhỏ: bình rót nước, chổi, khăn lau.
Bà quan sát và ghi chép, ít can thiệp. Bà thấy trẻ có thể tập trung rất lâu vào một việc nhỏ như cài khuy, rót nước, nếu việc đó đúng với nhu cầu của chúng. Bà thấy trẻ thích trật tự, thích tự làm hơn được làm hộ.
Câu chuyện thường được kể là chỉ sau ít tháng, nhiều đứa trẻ bốn, năm tuổi tự nhiên bắt đầu viết, như một sự bùng nổ, sau khi đã chơi nhiều với các chữ cái cắt bằng giấy nhám để sờ.
Môi trường được chuẩn bị và người thầy đứng lùi
Cốt lõi của ý tưởng Montessori không phải là bộ giáo cụ, mà là ý tưởng môi trường được chuẩn bị. Người lớn chuẩn bị không gian và vật dụng thật kỹ, rồi lùi lại để trẻ tự khám phá trong đó.
Nhiều giáo cụ được làm sao cho trẻ tự thấy mình sai. Ví dụ một bộ trụ gỗ cắm vào lỗ: cắm sai thì cuối cùng sẽ thừa một trụ không vừa lỗ nào. Trẻ tự sửa, không cần người lớn chỉ.
Người thầy trong lớp Montessori được gọi là người hướng dẫn. Việc chính của họ là quan sát, giới thiệu một hoạt động khi trẻ sẵn sàng, rồi để yên. Bà Montessori nói nhiều lần rằng người lớn phải theo sát đứa trẻ, chứ không bắt đứa trẻ theo kế hoạch của mình.
Bà cho rằng trẻ nhỏ có một trí óc hấp thụ, thu nhận thế giới xung quanh như miếng bọt biển, nên môi trường quanh chúng quan trọng vô cùng.
Lan khắp thế giới, và bị hiểu sai
Ý tưởng lan cực nhanh. Chỉ vài năm sau San Lorenzo, khách khắp nơi tới tham quan, sách của bà được dịch ra nhiều thứ tiếng, trường mọc lên ở nhiều nước. Về cuối đời, bà còn được đề cử giải Nobel Hoà bình nhiều lần.
Nhưng cũng chính vì lan nhanh, ý tưởng bị hiểu sai theo nhiều kiểu. Có nơi coi Montessori là cứ để trẻ muốn làm gì thì làm, trong khi lớp gốc của bà có trật tự và nguyên tắc rõ ràng. Có nơi lại coi Montessori là mua đủ bộ giáo cụ đắt tiền, trong khi tinh thần của bà là quan sát và tôn trọng trẻ.
Tên gọi Montessori nói chung không thuộc quyền riêng của ai, nên trường nào cũng có thể dùng chữ này, và chất lượng rất khác nhau.
Đây là một số phận quen thuộc của ý tưởng lớn: càng nổi tiếng, cái tên càng đi xa hơn nội dung.
Đem tinh thần Montessori vào nhà
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Bạn không cần bộ giáo cụ đắt tiền để dùng tinh thần này ở nhà. Một chiếc ghế đẩu để bé với tới bồn rửa tay, một móc treo áo vừa tầm, một chiếc kệ thấp để bé tự lấy đồ chơi và tự cất.
Hãy để bé làm những việc thật: tưới cây, lau bàn, bóc trứng, xếp quần áo. Bé sẽ làm chậm, làm đổ, làm chưa sạch, nhưng đó là học. Làm hộ thì nhanh hơn, nhưng lấy mất của bé một cơ hội.
Và hãy tập quan sát trước khi can thiệp. Khi bé đang tập trung vào một việc, dù chỉ là xếp sỏi, hãy đợi một chút trước khi gọi đi ăn hay chỉ cách làm đúng.
Nếu chọn trường cho con, hãy nhìn cách người lớn đối xử với trẻ hơn là nhìn tấm biển. Câu hỏi cho bạn: việc gì trong nhà mà con bạn có thể tự làm nếu người lớn chịu chậm lại một chút?
Câu hỏi thường gặp
Maria Montessori là ai?
Bà là bác sĩ và nhà giáo dục người Ý, một trong những phụ nữ đầu tiên tốt nghiệp ngành y ở Ý, người lập ra phương pháp giáo dục mang tên mình từ năm một nghìn chín trăm lẻ bảy.
Môi trường được chuẩn bị là gì?
Là không gian học được người lớn sắp xếp kỹ, vừa tầm và có trật tự, với những vật dụng phù hợp nhu cầu phát triển của trẻ, để trẻ tự chọn hoạt động và tự học trong đó.
Phương pháp Montessori có phải để trẻ tự do hoàn toàn không?
Không. Trẻ được tự do chọn hoạt động trong một môi trường có giới hạn và nguyên tắc rõ ràng, như tôn trọng người khác, dùng đồ đúng cách và cất lại chỗ cũ.
Có cần mua giáo cụ Montessori để dạy con ở nhà không?
Không bắt buộc. Tinh thần quan trọng hơn là để trẻ làm việc thật, sắp xếp đồ vừa tầm và quan sát trẻ. Nhiều đồ trong nhà dùng được nếu an toàn.
Làm sao chọn trường mầm non theo hướng Montessori?
Hãy đến xem lớp học, quan sát cách giáo viên trò chuyện và để trẻ tự làm, hỏi về đào tạo của giáo viên. Tấm biển ghi chữ Montessori không đủ để đánh giá chất lượng.
