Đường cong quên là ý tưởng rằng trí nhớ về một điều mới học rơi rất nhanh lúc đầu rồi chậm dần, và người đầu tiên đo nó một cách cẩn thận là Hermann Ebbinghaus, trong cuốn sách năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm. Từ đó nảy ra ý tưởng ôn tập giãn cách: ôn lại theo những quãng thời gian thưa dần giúp nhớ lâu hơn nhiều so với học dồn một lúc.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Ai từng thức trắng ôn thi rồi vài tuần sau quên sạch sẽ thấy tập này rất gần. Mình kể về một người đàn ông Đức kiên nhẫn tới mức tự biến mình thành vật thí nghiệm suốt nhiều năm, và vì sao điều ông tìm ra mất cả thế kỷ mới vào được lớp học.
Đo được trí nhớ không?
Cuối thế kỷ mười chín, nhiều người cho rằng những thứ như trí nhớ, suy nghĩ chỉ có thể bàn bằng triết học, không thể đo như đo nhiệt độ hay trọng lượng. Hermann Ebbinghaus, một nhà tâm lý học trẻ người Đức, muốn thử điều ngược lại.
Vấn đề đầu tiên ông gặp là những gì mình học thường dính tới kinh nghiệm cũ. Học thuộc một bài thơ thì người thích thơ nhớ nhanh hơn, người đã đọc bài đó nhớ nhanh hơn. Kết quả bị lẫn đủ thứ.
Ông nghĩ ra một cách khéo léo: tạo ra hàng nghìn âm tiết vô nghĩa, ghép bởi một phụ âm, một nguyên âm, một phụ âm, không có nghĩa trong tiếng Đức. Không ai có kinh nghiệm cũ với chúng, nên mọi người bắt đầu như nhau.
Rồi ông chọn vật thí nghiệm là chính mình. Suốt nhiều năm, ông học thuộc những danh sách âm tiết, đọc theo nhịp đều, ghi lại cần bao nhiêu lần đọc để thuộc, rồi kiểm tra lại sau những khoảng thời gian khác nhau.
Hình dạng của sự quên
Kết quả cho ra một đường cong mà nay ai học tâm lý cũng biết. Ngay sau khi học, ông quên rất nhanh. Chỉ sau một ngày, phần lớn danh sách đã mất. Sau đó, tốc độ quên chậm lại, phần còn lại khá bền.
Ông đo sự quên bằng một cách tinh tế gọi là phương pháp tiết kiệm. Dù không còn đọc thuộc được, khi học lại danh sách cũ, ông cần ít lần đọc hơn lần đầu. Phần tiết kiệm ấy cho thấy có những dấu vết trí nhớ vẫn còn dù mình tưởng đã quên.
Ông cũng thấy rằng nếu chia số lần đọc ra nhiều ngày thay vì dồn vào một ngày, ông nhớ lâu hơn hẳn với cùng tổng công sức. Đó là hạt giống của ý tưởng ôn tập giãn cách.
Hơn một thế kỷ sau, đã có những nhà nghiên cứu làm lại thí nghiệm theo đúng cách của ông và thu được một đường cong rất giống. Một kết quả từ một người làm trên chính mình mà vẫn đứng vững là điều hiếm.
Vì sao ý tưởng tốt mà lớp học chậm dùng?
Điều lạ là ý tưởng ôn tập giãn cách được biết từ thế kỷ mười chín, nhiều lần được các nhà tâm lý kiểm chứng lại, vậy mà lớp học và thói quen học của học sinh rất chậm thay đổi.
Một lý do là học dồn mang lại cảm giác hiệu quả. Đọc đi đọc lại một chương trong một buổi, mình thấy quen dần, thấy trôi chảy, và tưởng là đã nhớ. Còn ôn cách quãng thì mỗi lần quay lại thấy mình quên khá nhiều, cảm giác như đang thất bại.
Lý do thứ hai là cách tổ chức chương trình: học xong chương này chuyển sang chương khác, thi xong là thôi, ít khi quay lại ôn bài cũ một cách có kế hoạch.
Lý do thứ ba là người ta không biết. Một phát hiện nằm trong sách tâm lý học không tự đi vào thói quen của một cậu học sinh ở thị trấn.
Từ hộp thẻ tới ứng dụng điện thoại
Những năm bảy mươi của thế kỷ hai mươi, một nhà báo người Đức tên Sebastian Leitner phổ biến một cách đơn giản để dùng ý tưởng này: một chiếc hộp chia nhiều ngăn đựng thẻ ghi nhớ. Thẻ trả lời đúng thì chuyển sang ngăn sau, ôn thưa hơn. Thẻ trả lời sai thì quay về ngăn đầu, ôn dày hơn.
Về sau, các phần mềm học từ vựng tính toán tự động lúc nào nên đưa lại một thẻ cho bạn, ngay trước khi bạn sắp quên. Nhiều người học ngoại ngữ ngày nay dùng chúng mỗi ngày mà không biết tên Ebbinghaus.
Các nhà tâm lý cũng tìm thêm một ý tưởng anh em: tự kiểm tra, tức là cố nhớ lại mà không nhìn sách, giúp nhớ lâu hơn là đọc lại. Ghép với giãn cách, đó là hai công cụ học có bằng chứng tốt nhất.
Một ý tưởng ra đời trong căn phòng của một người đàn ông lẩm nhẩm âm tiết vô nghĩa, giờ nằm trong túi quần của hàng triệu người.
Học sao cho đường cong quên làm việc cho mình
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Nếu muốn nhớ một điều lâu dài, đừng học dồn trong một buổi. Hãy học hôm nay, ôn lại ngày mai, rồi vài ngày sau, rồi một tuần sau. Mỗi lần ôn ngắn hơn lần trước.
Khi ôn, hãy gấp sách lại và tự hỏi mình. Việc vật lộn để nhớ ra mới là lúc trí nhớ được củng cố. Cảm giác khó khăn ấy là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu bạn học kém.
Nếu bạn là cha mẹ, có thể giúp con lên lịch ôn bài cũ một cách nhẹ nhàng, thay vì chỉ nhắc học bài mới. Và hãy giải thích cho con vì sao, để con không nản khi thấy mình quên.
Quên không phải kẻ thù, nó là một phần của cách trí nhớ làm việc. Câu hỏi cho bạn: điều quan trọng nhất bạn học tháng trước, bạn đã ôn lại lần nào chưa?
Câu hỏi thường gặp
Đường cong quên là gì?
Là đồ thị cho thấy lượng thông tin còn nhớ giảm nhanh ngay sau khi học rồi chậm dần theo thời gian. Ebbinghaus là người đầu tiên đo nó một cách có hệ thống vào cuối thế kỷ mười chín.
Vì sao Ebbinghaus dùng âm tiết vô nghĩa?
Để loại bỏ ảnh hưởng của kinh nghiệm và hiểu biết có sẵn. Với những âm tiết không có nghĩa, mọi lần học đều bắt đầu từ cùng một điểm, nên đo sự quên chính xác hơn.
Ôn tập giãn cách là gì?
Là cách ôn lại một nội dung theo những khoảng thời gian thưa dần, ví dụ sau một ngày, vài ngày rồi một tuần, thay vì ôn dồn nhiều lần trong một buổi.
Học dồn trước kỳ thi có tác dụng không?
Có thể giúp nhớ trong ngắn hạn để làm bài thi ngay sau đó, nhưng phần lớn sẽ quên nhanh. Muốn nhớ lâu, nên chia nhỏ việc học ra nhiều ngày.
Tự kiểm tra có tốt hơn đọc lại không?
Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy cố nhớ lại mà không nhìn tài liệu giúp nhớ lâu hơn đọc lại cùng số lần. Đọc lại tạo cảm giác quen nhưng không củng cố trí nhớ mạnh bằng.
