Thuyết bốn thể dịch cho rằng cơ thể con người có bốn chất lỏng là máu, đờm, mật vàng và mật đen, và sức khoẻ là sự cân bằng giữa chúng. Ý tưởng ấy thống trị y học phương Tây từ thời Hy Lạp cổ đại tới tận thế kỷ mười chín, dẫn tới tục trích máu để chữa đủ loại bệnh, cho tới khi các bác sĩ bắt đầu dùng con số để kiểm tra xem bệnh nhân có thật sự khỏi không.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này kể lịch sử một ý tưởng y học sai đã sống rất lâu, không phải để khuyên chữa bệnh gì, mọi việc sức khoẻ xin hỏi bác sĩ. Mình muốn hỏi một câu khó: vì sao những thầy thuốc thông minh, tận tâm, lại làm một việc gây hại suốt hai nghìn năm mà không nhận ra.
Bốn chất lỏng, bốn mùa, bốn tính khí
Trong các tác phẩm của trường phái Hippocrates ở Hy Lạp cổ đại, sức khoẻ được hiểu là sự cân bằng của bốn thể dịch. Máu thì nóng và ẩm, đờm lạnh và ẩm, mật vàng nóng và khô, mật đen lạnh và khô. Bệnh xảy ra khi một chất thừa hay thiếu.
Ý tưởng ấy gắn với bốn mùa, bốn yếu tố của tự nhiên, tạo nên một bức tranh hài hoà và dễ nhớ. Mùa xuân nhiều máu, mùa đông nhiều đờm, và cứ thế.
Thế kỷ thứ hai, thầy thuốc Galen, người Hy Lạp sống trong Đế quốc La Mã, hệ thống hoá thuyết này trong những bộ sách đồ sộ. Uy tín của Galen lớn đến mức suốt hơn một nghìn năm sau, ở châu Âu và cả thế giới Hồi giáo, nói ngược Galen gần như là điều không tưởng.
Dấu vết của thuyết này vẫn còn trong ngôn ngữ châu Âu: những từ chỉ người nóng tính, người lạnh lùng, người u sầu đều bắt nguồn từ tên các thể dịch.
Trích máu: một cách chữa cho mọi bệnh
Nếu bệnh là do thừa thể dịch, thì cách chữa là lấy bớt đi. Máu là thể dịch dễ lấy nhất. Thế là trích máu trở thành một trong những cách chữa phổ biến nhất suốt nhiều thế kỷ, cho sốt, cho viêm, cho đau đầu, cho cả những bệnh mà ngày nay ta biết là do vi khuẩn.
Người ta rạch tĩnh mạch, dùng giác hút, hoặc dùng đỉa. Ở châu Âu đầu thế kỷ mười chín, có những nơi dùng đỉa với số lượng khổng lồ, tới mức phải nhập khẩu.
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi chín, George Washington, vị tổng thống đầu tiên của nước Mỹ, bị đau họng nặng. Các bác sĩ trích máu ông nhiều lần trong một thời gian ngắn, lượng máu lấy ra rất lớn. Ông qua đời ngay sau đó. Nhiều người ngày nay tin rằng việc trích máu đã làm tình trạng của ông tệ hơn.
Đó không phải sự cẩu thả của riêng ai. Đó là cách chữa chuẩn mực của thời đại, được làm bởi những bác sĩ giỏi nhất.
Vì sao một ý tưởng sai sống lâu đến thế?
Lý do đầu tiên là nhiều bệnh tự khỏi. Bệnh nhân được trích máu rồi khỏi, thầy thuốc và bệnh nhân đều tin là nhờ trích máu. Người không khỏi thì được giải thích là bệnh quá nặng hoặc trích máu chưa đủ.
Lý do thứ hai là thuyết bốn thể dịch giải thích được mọi thứ. Bệnh nào cũng có thể quy về thừa hay thiếu một chất. Một lý thuyết giải thích được mọi thứ thì rất khó bị bác bỏ, vì không kết quả nào có thể làm nó sai.
Lý do thứ ba là uy quyền. Galen đã nói, các bậc thầy đã dạy, sách vở đã ghi. Người dám nghi ngờ phải đối mặt với cả truyền thống.
Và lý do thứ tư: trong một thời gian rất dài, không ai đếm. Không ai so sánh một nhóm bệnh nhân được trích máu với một nhóm không được trích, trong cùng điều kiện, để xem nhóm nào khỏi nhiều hơn.
Một bác sĩ Pháp bắt đầu đếm
Đầu thế kỷ mười chín, ở Paris, bác sĩ Pierre Charles Alexandre Louis làm một việc mới. Ông ghi chép cẩn thận hồ sơ nhiều bệnh nhân viêm phổi, ghi họ được trích máu khi nào, bao nhiêu, và kết quả ra sao.
Khi so sánh, ông thấy trích máu không mang lại lợi ích rõ rệt như người ta tin. Ông công bố kết quả vào những năm ba mươi của thế kỷ mười chín, và gọi cách làm của mình là phương pháp số.
Kết quả của ông không làm trích máu biến mất ngay. Nhiều đồng nghiệp phản đối, cho rằng y học là nghệ thuật, không thể quy về con số, mỗi bệnh nhân mỗi khác. Nhưng ý tưởng dùng số liệu để kiểm tra cách chữa bắt đầu lan đi.
Cùng với thuyết mầm bệnh và những hiểu biết mới về cơ thể, đến cuối thế kỷ mười chín thuyết bốn thể dịch dần biến mất khỏi y học chính thống. Trích máu chỉ còn dùng trong vài trường hợp bệnh lý rất đặc biệt, theo chỉ định của bác sĩ.
Bài học về những gì mình tin hôm nay
Giờ mình nói sang bài học. Câu chuyện bốn thể dịch không phải để cười người xưa. Họ thông minh, tận tâm, và làm theo hiểu biết tốt nhất họ có. Điều đáng sợ là những người giỏi và tốt vẫn có thể làm hại suốt hàng thế kỷ, khi không ai kiểm tra bằng cách so sánh.
Bài học đầu tiên là hãy hỏi: có ai đã so sánh chưa. Một cách làm, một bài thuốc, một phương pháp được nhiều người kể là hiệu quả chưa đủ. Cần biết những người không dùng thì ra sao.
Bài học thứ hai: cẩn thận với những lời giải thích đúng cho mọi trường hợp. Chúng nghe rất vững nhưng thường không kiểm được.
Và đừng quên rằng đời sau có thể nhìn lại một số điều ta đang tin hôm nay với ánh mắt như ta nhìn tục trích máu. Câu hỏi cho bạn: trong những cách làm bạn đang tin là hiệu quả, cái nào bạn chưa từng thấy ai so sánh với việc không làm?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết bốn thể dịch là gì?
Là học thuyết y học cổ cho rằng cơ thể có bốn chất lỏng là máu, đờm, mật vàng, mật đen, và bệnh tật là do mất cân bằng giữa chúng. Nó bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại và được Galen hệ thống hoá.
Vì sao người xưa trích máu để chữa bệnh?
Vì theo thuyết bốn thể dịch, nhiều bệnh do thừa máu hay thừa thể dịch, nên lấy bớt máu được coi là cách lập lại cân bằng.
Ai đã dùng số liệu để kiểm tra việc trích máu?
Bác sĩ Pháp Pierre Louis vào những năm ba mươi của thế kỷ mười chín đã ghi chép và so sánh kết quả điều trị bệnh nhân viêm phổi, cho thấy trích máu không có lợi ích rõ rệt như người ta tin.
Ngày nay còn trích máu chữa bệnh không?
Trong y học hiện đại, lấy bớt máu chỉ dùng cho một số bệnh lý đặc biệt và hiếm, theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ. Đây không phải cách chữa bệnh thông thường.
Vì sao bệnh tự khỏi làm người ta tin sai về cách chữa?
Vì khi bệnh tự khỏi sau một cách chữa, người ta dễ tin cách chữa ấy có tác dụng. Chỉ khi so sánh với nhóm không dùng cách chữa đó mới biết nó có hiệu quả thật hay không.
