Thuật xem tướng hộp sọ, do bác sĩ người Đức Franz Joseph Gall khởi xướng khoảng năm một nghìn tám trăm, cho rằng tính cách và tài năng của một người có thể đọc được qua những chỗ lồi lõm trên hộp sọ. Nó từng thịnh hành ở châu Âu và Mỹ suốt thế kỷ mười chín, rồi bị bác bỏ. Nhưng điều thú vị là nó chứa một hạt nhân đúng: những vùng khác nhau của não đảm nhận những việc khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Có lẽ bạn từng thấy trong tiệm đồ cũ hay quán cà phê một bức tượng đầu bằng sứ trắng, trên đầu vẽ đầy ô có ghi chữ. Đó là di vật của một môn học từng được coi là khoa học. Tập này kể nó lên, xuống thế nào, và vì sao một ý tưởng sai lại có thể chứa một mẩu sự thật.
Một bác sĩ sờ đầu
Franz Joseph Gall là một bác sĩ có tài về giải phẫu não, làm việc ở Vienna cuối thế kỷ mười tám. Ông có những đóng góp thật cho hiểu biết về cấu trúc não. Nhưng ông còn có một ý tưởng táo bạo.
Theo lời ông kể, từ hồi đi học, ông để ý rằng những bạn học thuộc lòng giỏi hay có đôi mắt lồi. Từ đó ông nghĩ rằng mỗi khả năng tinh thần nằm ở một vùng não riêng, vùng nào phát triển mạnh thì to ra, và đẩy hộp sọ phía trên nó lồi lên.
Vậy chỉ cần sờ hộp sọ là đọc được tính cách: chỗ này là lòng tham, chỗ kia là tình thương con, chỗ nọ là khả năng ngôn ngữ. Ông đi thu thập sọ người, sờ đầu tù nhân, người nổi tiếng, người có tài đặc biệt, để tìm bằng chứng.
Những bài giảng của ông ở Vienna bị chính quyền cấm, vì bị coi là đe doạ niềm tin tôn giáo về linh hồn. Ông rời đi, giảng khắp châu Âu, và lệnh cấm chỉ làm ông nổi tiếng hơn.
Thời hoàng kim của tượng đầu sứ
Một cộng sự của Gall là Johann Spurzheim phổ biến tên gọi mà người Anh dùng cho môn này, và đưa nó sang Anh, sang Mỹ. Ở đó, nó bùng nổ.
Thế kỷ mười chín, ở London, New York và nhiều thành phố khác, có những tiệm xem đầu. Người ta trả tiền để được sờ sọ và nhận một bản mô tả tính cách. Có người dùng nó để chọn nghề, chọn vợ chọn chồng, tuyển người làm. Những bức tượng đầu bằng sứ với các ô đánh dấu được bán khắp nơi.
Vì sao nó hấp dẫn? Vì nó hứa một điều mà ai cũng muốn: hiểu bản thân và người khác một cách nhanh chóng, khách quan, có vẻ khoa học. Nó dùng ngôn ngữ của giải phẫu học, có biểu đồ, có số đo.
Ở phương Đông có truyền thống xem tướng mặt, một tập tục văn hoá lâu đời. Điểm khác là thuật xem tướng sọ ở phương Tây tự nhận mình là khoa học thực nghiệm, và chính vì thế mà nó có thể bị khoa học kiểm tra.
Mặt tối của việc đọc người qua sọ
Thuật xem tướng sọ không chỉ là trò vui. Nó bị dùng để biện minh cho những định kiến đáng sợ. Một số người dùng hình dạng sọ để cho rằng nhóm người này kém hơn nhóm người kia, phụ nữ kém hơn nam giới, người nghèo sinh ra đã có xu hướng phạm tội.
Những lập luận như vậy góp phần vào các tư tưởng phân biệt chủng tộc của thế kỷ mười chín, những tư tưởng đã gây ra nhiều đau khổ thật sự.
Đây là bài học quan trọng về khoa học giả: nó không vô hại. Khi một niềm tin sai được khoác áo khoa học, nó có thể được dùng để biện minh cho bất công với vẻ khách quan.
Và một lần nữa, những người tin không phải ai cũng xấu. Nhiều người thật lòng tin rằng mình đang dùng khoa học để giúp người khác hiểu bản thân.
Bị bác bỏ, nhưng để lại một hạt nhân đúng
Những năm hai mươi của thế kỷ mười chín, nhà sinh lý học người Pháp Pierre Flourens làm thí nghiệm trên não động vật và không thấy các vùng não tương ứng với những khả năng mà thuyết xem tướng sọ mô tả. Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng hình dạng mặt ngoài hộp sọ không phản ánh hình dạng não bên trong.
Đến giữa thế kỷ mười chín, giới khoa học hầu như đã bỏ thuyết này, dù nó còn sống lâu trong đời sống bình dân.
Nhưng năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, bác sĩ người Pháp Paul Broca nghiên cứu một bệnh nhân mất khả năng nói, chỉ phát âm được một âm tiết. Khi bệnh nhân mất, ông thấy tổn thương ở một vùng cụ thể của não trái. Vùng ấy ngày nay mang tên ông, gắn với khả năng nói.
Thế là ý tưởng các chức năng nằm ở những vùng não khác nhau hoá ra có phần đúng. Gall sai ở chỗ nghĩ có thể đọc được qua sọ, và sai trong việc chia các khả năng như lòng tham, tình yêu. Nhưng trực giác về sự phân vùng của ông đã chỉ đúng hướng.
Nhận ra khoa học giả trong đời mình
Giờ mình nói sang bài học. Khoa học giả thường có vài dấu hiệu chung. Nó hứa một lời giải nhanh cho câu hỏi khó. Nó dùng thuật ngữ khoa học, biểu đồ, số đo để trông nghiêm túc. Và nó tránh né việc bị kiểm tra một cách công bằng.
Ngày nay bạn vẫn gặp những thứ giống thuật xem tướng sọ: những bài trắc nghiệm hứa đọc vị tính cách qua một vài câu hỏi, những lời quảng cáo đọc tài năng của trẻ qua một dấu hiệu trên cơ thể. Hãy hỏi: đã có ai kiểm tra nó một cách độc lập chưa.
Đặc biệt cẩn thận khi một công cụ như vậy được dùng để xếp loại con người, nhất là trẻ em. Mỗi đứa trẻ là một hành trình, không phải một kết quả đọc vị.
Nhưng cũng đừng vứt bỏ mọi thứ một lúc. Câu chuyện Gall cho thấy trong một ý tưởng sai có thể có một mẩu đúng. Câu hỏi cho bạn: trong những thứ bạn từng tin rồi bỏ, có mẩu nào đáng giữ lại không?
Câu hỏi thường gặp
Thuật xem tướng hộp sọ là gì?
Là thuyết thế kỷ mười chín cho rằng tính cách và tài năng của một người có thể đọc được qua hình dạng lồi lõm trên hộp sọ, vì mỗi khả năng được cho là nằm ở một vùng não riêng.
Ai khởi xướng thuật xem tướng hộp sọ?
Bác sĩ người Đức Franz Joseph Gall khởi xướng vào khoảng năm một nghìn tám trăm, sau đó cộng sự của ông là Johann Spurzheim phổ biến rộng ở Anh và Mỹ.
Vì sao thuật xem tướng sọ bị coi là khoa học giả?
Vì các thí nghiệm không tìm thấy mối liên hệ giữa hình dạng sọ và tính cách như nó mô tả, và hình dạng mặt ngoài hộp sọ không phản ánh hình dạng não bên trong.
Vùng Broca là gì?
Là một vùng ở não trái liên quan tới khả năng nói, được bác sĩ Paul Broca mô tả năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt qua nghiên cứu một bệnh nhân mất khả năng nói.
Làm sao nhận ra một bài trắc nghiệm tính cách thiếu cơ sở?
Hãy xem nó có được nghiên cứu và kiểm tra độc lập không, kết quả có ổn định khi làm lại không, và nó có hứa hẹn quá mức như đọc vị chính xác hay định hướng cả đời không.
