Ý tưởng thư viện công cộng là sách được mở cho tất cả mọi người đọc miễn phí, nuôi bằng tiền chung của cộng đồng chứ không thuộc riêng nhà giàu hay nhà chùa. Ý tưởng ấy lớn dần qua thư viện góp hội phí mà Benjamin Franklin lập năm một nghìn bảy trăm ba mươi mốt, đạo luật thư viện công cộng của Anh năm một nghìn tám trăm năm mươi, và hàng nghìn thư viện do nhà tài phiệt Andrew Carnegie bỏ tiền xây.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Có lẽ bạn từng ngồi trong một thư viện, đọc một cuốn sách mà mình không phải mua. Tập này kể vì sao điều đó từng là không tưởng, và về một cậu bé nghèo được mượn sách mỗi chiều thứ bảy, lớn lên đã trả lại món nợ ấy theo cách không ai ngờ.
Thư viện của vua và của chùa
Thư viện có từ rất lâu. Thư viện Alexandria ở Ai Cập thời cổ đại nổi tiếng với tham vọng gom mọi cuốn sách của thế giới. Nhiều chi tiết về quy mô và sự biến mất của nó vẫn là chuyện các sử gia còn tranh luận, và có lẽ nó suy tàn dần chứ không mất trong một đám cháy duy nhất như truyền thuyết.
Nhưng thư viện xưa hầu hết thuộc về vua chúa, tu viện, trường học hay nhà giàu. Người được vào đọc là học giả, tu sĩ, quan lại. Dân thường không biết chữ, và sách thì đắt như vàng.
Ở Việt Nam, sách vở xưa nằm trong kho của triều đình, trong chùa, trong tủ sách của các nhà nho. Một người ham học nhưng nghèo phải đi mượn từng cuốn, chép tay lại.
Ý tưởng sách thuộc về mọi người cần hai thứ đi trước: sách phải rẻ hơn nhờ in ấn, và nhiều người phải biết đọc. Khi hai điều ấy dần có, ý tưởng mới có đất.
Câu lạc bộ đọc sách của Franklin
Ở Philadelphia đầu thế kỷ mười tám, Benjamin Franklin, khi ấy là một thợ in trẻ, lập một câu lạc bộ thảo luận với bạn bè. Họ hay cần dẫn sách để tranh luận, nhưng mỗi người chỉ có vài cuốn.
Năm một nghìn bảy trăm ba mươi mốt, Franklin đề xuất một cách: mỗi thành viên góp một khoản tiền để mua sách chung, ai cũng được mượn. Đó là thư viện góp hội phí, một trong những thư viện kiểu này đầu tiên ở các thuộc địa Mỹ.
Trong tự truyện, Franklin viết rằng những thư viện như vậy đã làm người dân thường thông minh hơn, nói chuyện có hiểu biết hơn. Ý tưởng lan sang nhiều thành phố khác.
Nhưng đây vẫn là thư viện cho người đủ tiền góp hội phí. Bước tiếp theo là làm cho nó miễn phí hoàn toàn.
Tiền thuế nuôi thư viện
Năm một nghìn tám trăm năm mươi, quốc hội Anh thông qua đạo luật cho phép các thành phố dùng tiền thuế địa phương để lập thư viện công cộng miễn phí. Các cuộc tranh luận lúc đó khá gay gắt.
Người phản đối cho rằng tiền thuế không nên dùng cho việc đọc sách, hoặc lo thư viện sẽ thành nơi tụ tập của người lao động với những tư tưởng không hay. Người ủng hộ cho rằng thư viện giúp người lao động tự học, tránh xa quán rượu, và làm cả xã hội tốt lên.
Đạo luật lúc đầu khá hạn chế, chỉ cho phép thành phố đủ lớn và cho phép thu một mức thuế nhỏ. Nhưng nguyên tắc đã được đặt ra: đọc sách là một quyền, và cộng đồng có trách nhiệm nuôi nó.
Ở Mỹ, Boston là một trong những thành phố đi đầu với một thư viện công cộng lớn, miễn phí, mở cho mọi cư dân, từ giữa thế kỷ mười chín.
Cậu bé mượn sách mỗi thứ bảy
Andrew Carnegie sinh ra trong một gia đình thợ dệt nghèo ở Scotland, theo cha mẹ sang Mỹ khi còn nhỏ, đi làm từ sớm. Khi ấy, một người đàn ông có tủ sách riêng đã mở cửa cho các cậu bé đi làm được mượn sách mỗi thứ bảy. Carnegie kể rằng đó là cánh cửa thay đổi cuộc đời mình.
Ông về sau trở thành một trong những người giàu nhất thế giới nhờ ngành thép. Khi về già, ông bỏ tiền ra xây hơn hai nghìn năm trăm thư viện ở nhiều nước nói tiếng Anh.
Ông đặt một điều kiện thông minh: ông trả tiền xây nhà, còn thành phố phải cam kết dùng tiền thuế để mua sách và trả lương hằng năm. Nghĩa là cộng đồng phải cùng gánh, thư viện không sống nhờ một ân nhân duy nhất.
Nhiều người phê phán Carnegie về cách ông đối xử với công nhân trong nhà máy thép. Những thư viện của ông vừa là món quà, vừa là một câu chuyện phức tạp về tiền bạc và lòng tốt.
Thư viện trong đời mình hôm nay
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Ở nhiều tỉnh thành Việt Nam đều có thư viện công cộng, và ở Hà Nội, thư viện lớn nhất nước có gốc từ một thư viện lập từ đầu thế kỷ hai mươi. Nhưng nhiều người cả đời chưa từng làm thẻ.
Thử dẫn con tới thư viện một lần vào cuối tuần. Một đứa trẻ được tự chọn sách trên kệ sẽ có cảm giác rất khác với một đứa trẻ chỉ được mua sách theo danh sách.
Nếu ở quê bạn chưa có thư viện, ý tưởng của Franklin vẫn dùng được: vài gia đình góp sách thành một tủ sách chung ở nhà văn hoá, ai cũng mượn được. Nhiều tủ sách làng đã bắt đầu như vậy.
Ý tưởng sách cho mọi người là một trong những ý tưởng hào phóng nhất mà con người từng nghĩ ra. Câu hỏi cho bạn: nếu bạn có thể đặt một cuốn sách vào tủ sách chung của xóm mình, bạn sẽ chọn cuốn nào?
Câu hỏi thường gặp
Thư viện công cộng đầu tiên ra đời khi nào?
Khó chỉ ra một thư viện đầu tiên vì có nhiều dạng thư viện mở cho công chúng từ trước. Mô hình thư viện miễn phí nuôi bằng tiền thuế phát triển mạnh từ giữa thế kỷ mười chín ở Anh và Mỹ.
Thư viện góp hội phí là gì?
Là thư viện mà các thành viên góp tiền để mua sách chung và được mượn đọc. Benjamin Franklin lập một thư viện kiểu này ở Philadelphia năm một nghìn bảy trăm ba mươi mốt.
Andrew Carnegie đã tài trợ bao nhiêu thư viện?
Ông tài trợ xây hơn hai nghìn năm trăm thư viện ở nhiều nước, phần lớn ở Mỹ, Anh và Canada, với điều kiện cộng đồng địa phương cam kết nuôi thư viện lâu dài.
Thư viện Alexandria bị cháy hết trong một lần không?
Các sử gia cho rằng câu chuyện phức tạp hơn. Thư viện có lẽ suy tàn dần qua nhiều thế kỷ, do thiếu tài trợ, chiến tranh và biến động, chứ không mất trong một đám cháy duy nhất.
Làm sao lập một tủ sách cộng đồng nhỏ?
Bắt đầu bằng vài gia đình góp sách, chọn một nơi chung dễ tới như nhà văn hoá, đặt quy tắc mượn trả đơn giản và có người giữ sổ. Tủ sách sống được khi có người chăm và có sách mới bổ sung đều.
