Thuyết mầm bệnh là ý tưởng rằng nhiều bệnh do những sinh vật nhỏ bé, mắt thường không thấy, gây ra và truyền từ người này sang người khác. Ý tưởng đó được khẳng định trong nửa sau thế kỷ mười chín, và nó đổi gần như mọi thứ: cách bác sĩ mổ xẻ, cách thành phố cấp nước, cho tới thói quen đun nước sôi, rửa tay, đậy thức ăn trong từng gia đình.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này mình kể lịch sử của một ý tưởng chứ không bàn chuyện chữa bệnh, mọi điều về sức khoẻ của bạn thì hỏi bác sĩ nhé. Mình sẽ đi từ một người thợ buôn vải nhìn qua thấu kính tự mài, tới những phòng thí nghiệm ở Paris và Berlin, rồi về tận Nha Trang.
Những con vật nhỏ trong giọt nước
Thế kỷ mười bảy, ở Hà Lan có Antonie van Leeuwenhoek, một người buôn vải tự mài những thấu kính nhỏ cực tốt. Nhìn qua chúng, ông thấy trong giọt nước, trong bựa răng có vô số sinh vật nhỏ li ti đang chuyển động. Ông gọi chúng là những con vật nhỏ và gửi thư mô tả cho Hội Hoàng gia Anh.
Phát hiện ấy làm người đương thời kinh ngạc, nhưng gần hai thế kỷ sau người ta vẫn chưa nối được chúng với bệnh tật. Nhìn thấy vi sinh vật là một chuyện, chứng minh chúng gây bệnh là chuyện khác hẳn.
Trong khoảng thời gian dài ấy, ý tưởng thống trị là bệnh sinh ra từ không khí ô uế, mùi hôi thối từ rác và đầm lầy. Ý tưởng đó sai về cơ chế, nhưng mình sẽ dành một tập riêng cho nó.
Khoảng cách giữa nhìn thấy và hiểu là một bài học sớm của câu chuyện này. Có dữ kiện trong tay chưa có nghĩa là đã có ý tưởng đúng.
Pasteur, Koch và việc nối hai đầu
Giữa thế kỷ mười chín, nhà hoá học người Pháp Louis Pasteur nghiên cứu vì sao rượu và sữa bị hỏng. Ông chỉ ra rằng sự lên men và ôi thiu do vi sinh vật gây ra, và đun nóng vừa phải có thể diệt chúng, cách mà ngày nay mang tên ông.
Từ rượu, Pasteur chuyển sang bệnh của tằm, bệnh của gia súc, rồi bệnh dại. Mỗi bước, ông củng cố thêm ý rằng sinh vật nhỏ bé có thể là thủ phạm gây bệnh.
Ở Đức, bác sĩ Robert Koch làm việc tỉ mỉ hơn nữa. Ông tìm ra vi khuẩn gây bệnh than ở gia súc, rồi năm một nghìn tám trăm tám mươi hai công bố đã tìm ra vi khuẩn gây bệnh lao. Ông còn đặt ra những bước chặt chẽ để chứng minh một vi khuẩn cụ thể gây ra một bệnh cụ thể.
Pasteur và Koch là đối thủ, có lúc gay gắt, một phần vì tự ái dân tộc thời đó giữa Pháp và Đức. Nhưng chính sự cạnh tranh ấy lại đẩy cả hai làm nhanh hơn và chặt chẽ hơn.
Phòng mổ đổi khác nhờ Lister
Trước đó, phẫu thuật là một canh bạc. Nhiều ca mổ thành công nhưng bệnh nhân vẫn chết vì vết thương nhiễm trùng. Bác sĩ thường mổ trong áo dính máu từ những ca trước, coi đó như dấu hiệu của sự dày dạn.
Đọc các công trình của Pasteur, bác sĩ phẫu thuật người Anh Joseph Lister suy luận rằng nếu vi sinh vật gây thối rữa, thì chúng cũng có thể gây nhiễm trùng vết mổ. Từ năm một nghìn tám trăm sáu mươi bảy, ông dùng một hoá chất sát trùng để rửa dụng cụ, băng vết thương, thậm chí phun vào không khí phòng mổ.
Tỉ lệ bệnh nhân chết sau mổ trong khu của ông giảm rõ rệt. Dù vậy, nhiều đồng nghiệp lúc đầu chế giễu, thấy việc sát trùng phiền phức và không tin vào những sinh vật không nhìn thấy.
Về sau, cách làm chuyển từ diệt vi khuẩn sang ngăn chúng ngay từ đầu: hấp dụng cụ, mặc áo sạch, đeo găng. Phòng mổ trắng sạch mà mình biết hôm nay là con cháu trực tiếp của ý tưởng ấy.
Ý tưởng đi vào từng căn bếp
Thuyết mầm bệnh không ở lại trong bệnh viện. Cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, nó lan vào đời sống gia đình qua sách hướng dẫn nội trợ, qua trường học, qua các chiến dịch vệ sinh công cộng.
Người ta được dạy đun nước trước khi uống, rửa tay trước khi ăn, đậy thức ăn tránh ruồi, giữ sữa sạch cho trẻ nhỏ. Những thói quen mà bà mẹ Việt Nam dặn con hằng ngày có gốc từ đúng giai đoạn này.
Thành phố cũng đổi theo: hệ thống nước sạch, cống ngầm, lò mổ có kiểm tra. Có nhà sử học cho rằng những thay đổi vệ sinh này đã cứu nhiều mạng người không kém gì thuốc men.
Một ý tưởng khoa học thực sự thành công khi nó trở thành thói quen của người không hề biết tên Pasteur hay Koch.
Từ Paris tới Nha Trang
Câu chuyện này có một nhánh rất gần với người Việt. Năm một nghìn tám trăm chín mươi mốt, viện Pasteur đầu tiên ở ngoài nước Pháp được lập tại Sài Gòn, do bác sĩ Albert Calmette, một học trò của Pasteur, đứng đầu.
Một học trò khác của Pasteur, bác sĩ Alexandre Yersin, gắn bó cả đời với Nha Trang. Năm một nghìn tám trăm chín mươi tư, tại Hồng Kông giữa trận dịch hạch, ông tìm ra vi khuẩn gây bệnh dịch hạch, mà ngày nay mang tên ông. Ông lập viện nghiên cứu ở Nha Trang, trồng cây, chăn nuôi, khám bệnh cho dân, và được người dân địa phương thương mến.
Giờ mình nói sang bài học. Một ý tưởng lớn đi xa không chỉ qua sách mà qua những con người mang nó theo, đặt nó vào hoàn cảnh mới, và sống cùng người dân ở đó.
Lần tới bạn đun một ấm nước hay nhắc con rửa tay, hãy nhớ đó là một ý tưởng từng bị chế giễu, phải mất mấy chục năm mới thắng. Câu hỏi cho bạn: thói quen nào của mình hằng ngày đang mang trong nó một ý tưởng khoa học mà mình chưa từng để ý?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết mầm bệnh khác thuyết chướng khí thế nào?
Thuyết chướng khí cho rằng bệnh sinh ra từ không khí ô uế và mùi hôi. Thuyết mầm bệnh cho rằng nhiều bệnh do vi sinh vật cụ thể gây ra và truyền đi qua nhiều con đường như nước, thức ăn, tiếp xúc.
Ai là người đầu tiên nhìn thấy vi khuẩn?
Antonie van Leeuwenhoek ở Hà Lan thế kỷ mười bảy thường được ghi nhận là người đầu tiên mô tả vi sinh vật qua thấu kính tự mài, dù ông chưa biết chúng có liên quan tới bệnh.
Phương pháp mang tên Pasteur là gì?
Đó là cách đun nóng thực phẩm lỏng như sữa, rượu ở nhiệt độ vừa phải trong một thời gian nhất định để diệt phần lớn vi sinh vật gây hỏng mà không làm thay đổi quá nhiều mùi vị.
Yersin đã làm gì ở Việt Nam?
Ông sống và làm việc nhiều năm ở Nha Trang, lập viện nghiên cứu, khảo sát vùng cao nguyên và có đóng góp vào việc hình thành Đà Lạt. Tên ông được đặt cho nhiều con đường và trường học ở Việt Nam.
Ngày nay ý tưởng mầm bệnh còn thay đổi không?
Có. Người ta biết thêm rằng phần lớn vi sinh vật quanh và trong cơ thể không gây bệnh, nhiều loài còn có ích. Mọi câu hỏi về sức khoẻ cụ thể nên hỏi bác sĩ.
