Phân công lao động là ý tưởng chia một công việc thành nhiều bước nhỏ, mỗi người chuyên một bước, và Adam Smith đã dùng ví dụ một xưởng làm ghim để cho thấy nó làm năng suất tăng vọt. Nhưng ít người nhớ rằng trong cùng cuốn sách, chính ông cảnh báo công việc lặp đi lặp lại có thể làm người lao động mụ mị, và xã hội phải có cách bù đắp.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này mình kể về chiếc ghim gài áo nhỏ xíu đã làm nên trang mở đầu của một trong những cuốn sách kinh tế nổi tiếng nhất. Mình sẽ nhìn cả hai mặt của ý tưởng, cái được mà ai cũng biết, và cái mất mà ít ai nhắc.
Một chiếc ghim, mười tám công đoạn
Năm một nghìn bảy trăm bảy mươi sáu, nhà triết học người Scotland Adam Smith cho ra cuốn sách thường gọi tắt là Của cải của các dân tộc. Ngay chương đầu, ông không bàn chuyện quốc gia hay thị trường lớn, mà kể về một xưởng làm ghim.
Theo ông, một người thợ chưa quen nghề tự làm từ đầu tới cuối, có khi cả ngày chẳng làm nổi một chiếc ghim, chắc chắn không được hai mươi chiếc. Nhưng khi công việc được chia thành khoảng mười tám công đoạn, người kéo dây, người nắn thẳng, người cắt, người mài đầu nhọn, người làm mũ ghim, thì một xưởng nhỏ chừng mười người làm được hơn bốn mươi tám nghìn chiếc ghim một ngày.
Ví dụ này không do Smith tự đi đếm ở một xưởng. Các nhà nghiên cứu cho rằng ông lấy chất liệu từ những mô tả nghề làm ghim đã có trong sách vở thời đó, nhất là bộ bách khoa toàn thư của Pháp.
Nhưng sức mạnh của ví dụ nằm ở chỗ nó cụ thể và dễ hình dung. Người đọc không cần biết lý thuyết, chỉ cần tưởng tượng mười người thợ trong một căn phòng.
Ba lý do chia việc làm năng suất tăng
Smith giải thích bằng ba lý do. Thứ nhất, người chỉ làm một việc sẽ khéo tay hơn rất nhiều. Bạn cứ nhìn một cô bán bánh cuốn tráng bánh, tay cô nhanh tới mức người mới học không theo kịp.
Thứ hai, đỡ mất thời gian chuyển từ việc này sang việc khác. Mỗi lần đổi việc là một lần đặt dụng cụ xuống, cầm dụng cụ khác lên, lấy lại nhịp tay. Những khoảng nhỏ đó cộng lại thành nhiều.
Thứ ba, khi chỉ chú tâm vào một thao tác, người ta dễ nghĩ ra cách làm nhanh hơn, hoặc chế ra dụng cụ, máy móc để làm thay. Theo Smith, nhiều cải tiến máy móc thời đó ra đời từ chính người thợ đứng máy.
Smith còn mở rộng ý tưởng ra cả xã hội: người nông dân, người thợ, người buôn mỗi người chuyên một việc rồi trao đổi với nhau, và cả cộng đồng giàu lên. Phân công không chỉ trong xưởng mà giữa các nghề, các vùng.
Lời cảnh báo ở cuối cuốn sách
Đây là phần ít được trích. Ở phần sau của cùng cuốn sách, khi bàn về giáo dục, Smith viết rằng người suốt đời chỉ làm vài thao tác đơn giản thì không có dịp dùng đến trí óc, và dễ trở nên ngu muội đến mức một con người có thể trở thành.
Ông lo rằng người lao động như vậy mất khả năng suy xét, mất khả năng tham gia vào những chuyện chung của cộng đồng. Và ông đề xuất nhà nước nên lo cho dân chúng được học những điều cơ bản như đọc, viết, tính toán với chi phí thấp.
Nghĩa là chính người được coi là cha đẻ của ý tưởng phân công cũng thấy rõ cái giá của nó. Ông không ca ngợi một chiều.
Nhiều người về sau chỉ trích ông vì nghĩ ông chỉ nhìn năng suất. Đọc kỹ thì thấy một Adam Smith lo lắng cho con người hơn hình ảnh người ta thường vẽ.
Từ xưởng ghim tới dây chuyền và làng nghề
Hơn một thế kỷ sau, ý tưởng phân công được đẩy tới cực điểm trong các dây chuyền lắp ráp ô tô ở Mỹ đầu thế kỷ hai mươi. Mỗi công nhân đứng một chỗ, làm một thao tác, chiếc xe chạy qua trước mặt. Giá xe giảm mạnh, nhiều gia đình mua được xe.
Nhưng đi kèm là nỗi chán chường. Nhiều nhà máy thời đó phải đối mặt với chuyện công nhân bỏ việc rất nhiều, và phải tăng lương mạnh để giữ người. Lời cảnh báo của Smith hiện ra rất thật.
Ở Việt Nam, các làng nghề truyền thống cũng có kiểu phân công riêng. Có nơi cả làng làm một sản phẩm, mỗi nhà một khâu, người chẻ nan, người đan, người phơi, người mang đi bán. Đó là phân công theo hộ, giữ được sự khéo tay mà vẫn để mỗi gia đình hiểu cả sản phẩm.
Cách làm ấy cho thấy phân công không nhất thiết phải chia nhỏ tới mức người làm không còn biết mình đang làm ra cái gì.
Phân công thế nào cho khỏi mất người
Giờ mình nói sang chuyện của bạn, nhất là nếu bạn điều hành một nhóm nhỏ hay một cửa hàng. Phân công rõ ràng giúp nhóm nhanh hơn, ít chồng chéo. Đó là cái được của Smith.
Nhưng hãy để mỗi người thỉnh thoảng nhìn thấy toàn bộ sản phẩm, gặp khách hàng, biết công đoạn của mình đóng góp vào đâu. Người thấy được ý nghĩa của việc mình làm thì ít mụ mị hơn.
Có thể luân phiên công việc theo mùa, theo tháng, để người làm không bị đóng khung trong một thao tác mãi mãi. Mất một chút năng suất ngắn hạn, nhưng giữ được người và giữ được sự hiểu biết chung trong nhóm.
Ý tưởng hay nhất đôi khi là ý tưởng mà chính tác giả của nó đã chỉ ra giới hạn. Câu hỏi cho bạn: trong công việc của mình, bạn có còn nhìn thấy chiếc ghim hoàn chỉnh, hay chỉ còn thấy một công đoạn?
Câu hỏi thường gặp
Adam Smith có phải người đầu tiên nói về phân công lao động không?
Không. Từ thời Hy Lạp cổ, Plato đã bàn về việc mỗi người chuyên một nghề, và nhiều tác giả trước Smith đã mô tả nghề làm ghim. Smith là người trình bày ý tưởng này nổi bật và có ảnh hưởng nhất.
Ví dụ xưởng ghim có chính xác về số liệu không?
Các con số Smith đưa ra được lấy từ mô tả nghề thời đó và mang tính minh hoạ. Các nhà nghiên cứu cho rằng ông không tự đi đo đếm ở một xưởng cụ thể.
Phân công lao động có mặt trái nào?
Công việc lặp đi lặp lại dễ gây chán, làm người lao động ít có cơ hội học hỏi và phụ thuộc vào một kỹ năng hẹp. Chính Smith đã cảnh báo điều này và đề xuất giáo dục cơ bản cho người dân.
Chuyên môn hoá khác phân công lao động thế nào?
Hai khái niệm rất gần nhau. Phân công là cách chia việc, còn chuyên môn hoá là việc mỗi người, mỗi doanh nghiệp hay mỗi vùng tập trung làm giỏi một phần việc nhất định.
Nhóm nhỏ có nên phân công chặt không?
Nên rõ ai chịu trách nhiệm việc gì, nhưng không nên chia quá nhỏ đến mức không ai hiểu toàn bộ. Nhóm nhỏ cần người có thể làm thay nhau khi có người vắng.
