Bảo hiểm ra đời từ một ý tưởng rất cũ: nhiều người cùng góp một phần nhỏ để gánh hộ một người không may gặp tổn thất lớn. Ý tưởng ấy có trong luật biển thời cổ đại, được biến thành hợp đồng bảo hiểm tàu ở các thành phố Ý thế kỷ mười bốn, rồi lan sang bảo hiểm cháy sau đám cháy lớn ở London năm một nghìn sáu trăm sáu mươi sáu.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này không bàn mua bảo hiểm nào, mình không khuyên sản phẩm tài chính cụ thể. Mình kể lịch sử của một ý tưởng: vì sao những con người không quen biết nhau lại chịu bỏ tiền ra để đỡ cho nhau, và ý tưởng đó đã có từ lâu trong chính làng quê Việt Nam.
Hàng ném xuống biển thì ai chịu?
Thời cổ đại, tàu buôn trên Địa Trung Hải gặp bão thường phải ném bớt hàng xuống biển cho tàu nhẹ. Câu hỏi đặt ra: hàng của ai bị ném thì người đó chịu thiệt một mình sao, trong khi nhờ đó mà hàng của mọi người khác được cứu?
Luật biển cổ của vùng đảo Rhodes, về sau được người La Mã ghi lại, trả lời rằng thiệt hại ấy phải chia cho tất cả những người có hàng trên tàu, theo tỉ lệ giá trị hàng của mỗi người. Nguyên tắc này đến nay vẫn tồn tại trong luật hàng hải, dưới cái tên tổn thất chung.
Đó là một ý tưởng rất đẹp về công bằng: mình được cứu nhờ người khác mất, thì mình phải góp phần bù cho họ.
Ở phương Đông, có giai thoại thường được kể rằng thương nhân trên sông Trường Giang xưa chia hàng của mình ra nhiều thuyền, để nếu một thuyền đắm thì không ai mất trắng. Dù chi tiết khó kiểm, ý tưởng đằng sau thì rất rõ: chia nhỏ rủi ro ra.
Hợp đồng bảo hiểm ở các thành phố Ý
Thế kỷ mười bốn, ở Genoa và các thành phố buôn bán Ý, xuất hiện những hợp đồng mà ta có thể gọi là bảo hiểm thật sự. Một người bỏ tiền phí cho người khác, đổi lại người kia hứa bồi thường nếu tàu hoặc hàng gặp nạn.
Điều mới ở đây là rủi ro trở thành thứ có thể mua bán tách rời khỏi hàng hoá. Người buôn không cần một mình gánh, và người nhận bảo hiểm thì kiếm lời nếu nhận được nhiều hợp đồng, vì không phải tàu nào cũng chìm.
Thời đó chưa có toán xác suất. Người nhận bảo hiểm định phí bằng kinh nghiệm, bằng tin tức về tuyến đường, mùa bão, hải tặc. Sai thì phá sản.
Mãi tới khi có những bảng tuổi thọ và lý thuyết xác suất ở thế kỷ mười bảy, mười tám, việc định phí mới dần có cơ sở toán học vững hơn.
Đám cháy lớn và quán cà phê Lloyd
Năm một nghìn sáu trăm sáu mươi sáu, đám cháy lớn ở London thiêu rụi phần lớn khu thành cổ, hơn mười nghìn ngôi nhà. Rất nhiều gia đình mất trắng.
Sau thảm hoạ, ở London xuất hiện những văn phòng nhận bảo hiểm cho nhà cửa trước hoả hoạn. Một số còn có đội chữa cháy riêng, và gắn biển hiệu trên những ngôi nhà đã mua bảo hiểm. Một cú sốc lớn đã đẩy một ý tưởng vào đời sống.
Cùng khoảng thời gian đó, quán cà phê của Edward Lloyd trở thành nơi người làm nghề biển tụ tập trao đổi tin tàu bè. Những người sẵn sàng nhận rủi ro ngồi đó, ký tên dưới các hợp đồng bảo hiểm tàu, mỗi người nhận một phần.
Từ những bàn cà phê ấy hình thành dần một thị trường bảo hiểm có tiếng. Ý tưởng chia nhỏ rủi ro được tổ chức thành một thể chế.
Ý tưởng ấy đã có sẵn trong làng Việt
Ở làng quê Việt Nam, ý tưởng chia nhau rủi ro có từ lâu trong nhiều hình thức tương trợ. Hàng xóm góp gạo, góp công khi một nhà có tang, có hoả hoạn. Các phường, các hội cùng nghề hay cùng tuổi góp tiền để lo việc hiếu hỉ cho nhau.
Chơi hụi, hay chơi họ, là một kiểu góp vốn xoay vòng: mỗi kỳ mọi người góp một khoản, một người được nhận cả phần. Nó giúp người cần tiền gấp có vốn mà không phải vay nặng lãi, dù cũng có rủi ro khi có người bỏ trốn.
Những hình thức này dựa vào niềm tin và sự quen biết trong cộng đồng nhỏ. Bảo hiểm hiện đại thì mở rộng ý tưởng ra cho những người không quen nhau, dựa vào hợp đồng và toán học thay cho tình làng nghĩa xóm.
Hai cách có ưu điểm riêng. Một bên gần gũi nhưng giới hạn, một bên rộng lớn nhưng xa lạ.
Hiểu đúng ý tưởng bảo hiểm
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Bảo hiểm chỉ chạy được khi có rất nhiều người tham gia, vì nhờ đó số người gặp nạn trong năm khá ổn định và đoán được. Đó là luật số lớn mà mình từng nhắc.
Hiểu cơ chế giúp bạn thấy bảo hiểm không phải để kiếm lời. Phần lớn người mua sẽ không nhận lại nhiều hơn số đã đóng, và đó chính là điều làm quỹ chung đủ sức chi cho người không may.
Hiểu cơ chế cũng giúp bạn đọc kỹ hợp đồng: rủi ro nào được chia, rủi ro nào bị loại ra. Còn chọn loại bảo hiểm nào thì nên hỏi người có chuyên môn, và đọc kỹ điều khoản trước khi ký.
Từ người buôn ném hàng xuống biển tới bà con góp gạo cho nhà cháy, ý tưởng vẫn là một: không ai phải gánh một mình. Câu hỏi cho bạn: trong cộng đồng của bạn, ai đang phải gánh một mình một rủi ro mà mọi người có thể cùng chia?
Câu hỏi thường gặp
Tổn thất chung trong hàng hải là gì?
Đó là nguyên tắc chia thiệt hại khi một phần hàng hoặc tàu bị hy sinh có chủ ý để cứu cả chuyến đi. Mọi bên có lợi ích trên tàu cùng góp bù theo tỉ lệ giá trị.
Hợp đồng bảo hiểm sớm nhất có từ khi nào?
Những hợp đồng bảo hiểm hàng hải còn lưu lại ở Genoa và các thành phố Ý có từ thế kỷ mười bốn. Trước đó đã có những hình thức chia sẻ rủi ro khác trong buôn bán đường biển.
Vì sao bảo hiểm cần nhiều người tham gia?
Vì với số người lớn, tỉ lệ người gặp rủi ro mỗi năm khá ổn định và dự đoán được, nên quỹ chung có thể tính toán đủ để chi trả. Với ít người, một vài vụ lớn có thể làm cạn quỹ.
Chơi hụi có phải là bảo hiểm không?
Không hẳn. Hụi là hình thức góp vốn xoay vòng giữa người quen, giúp nhau có tiền lúc cần, nhưng không có cơ chế bồi thường rủi ro như bảo hiểm và có thể gặp rủi ro khi có người không đóng tiếp.
Làm sao biết mình có cần mua bảo hiểm không?
Hãy tự hỏi rủi ro nào mà nếu xảy ra, gia đình mình không thể tự gánh. Sau đó hỏi ý kiến người có chuyên môn và đọc kỹ điều khoản, không nên mua chỉ vì lời mời chào.
