Ý tưởng mới thường là ghép lại những thứ cũ theo một cách chưa ai ghép. Hiếm có ý tưởng nào mọc lên từ chỗ trống, phần lớn là đem một mảnh từ ngành này đặt vào ngành kia, hoặc nối hai thứ ai cũng biết nhưng chưa ai nghĩ nên để cạnh nhau. Vì vậy người có nhiều ý tưởng thường là người có nhiều mảnh trong đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Hôm nay mình kể ba cuộc ghép nổi tiếng: hai anh em thợ sửa xe đạp làm ra máy bay, một nhà tự nhiên học tìm ra chìa khoá trong một cuốn sách về dân số, và một người thợ kim hoàn mượn chiếc máy ép nho để in sách. Rồi mình sẽ nói cách bạn tự gom mảnh cho mình.
Hai anh em sửa xe đạp và chiếc máy bay
Đầu thế kỷ hai mươi, Wilbur và Orville Wright mở một tiệm bán và sửa xe đạp ở thành phố Dayton nước Mỹ. Họ không học đại học, không thuộc giới kỹ sư danh tiếng. Nhưng chính tiệm xe đạp cho họ ba mảnh ghép quý.
Mảnh thứ nhất là sự hiểu biết rằng một chiếc xe không vững tự nó, người lái phải liên tục giữ thăng bằng. Nhiều người làm máy bay thời đó cố chế cái máy tự ổn định, còn anh em Wright nghĩ máy bay cũng như xe đạp, phi công phải điều khiển được việc nghiêng qua nghiêng lại.
Mảnh thứ hai đến từ một chiếc hộp. Theo giai thoại do chính họ kể, Wilbur vặn xoắn một chiếc hộp dài đựng săm xe và nhận ra có thể vặn xoắn cánh máy bay theo cách đó để điều khiển độ nghiêng. Mảnh thứ ba là tay nghề làm khung nhẹ, chắc, và xích truyền động.
Cuối năm một nghìn chín trăm lẻ ba, chiếc máy bay có động cơ của họ cất cánh được một quãng ngắn. Không có mảnh nào là mới tinh. Cái mới là cách họ ghép.
Darwin tìm thấy chìa khoá trong một cuốn sách không phải sinh học
Darwin đã thu thập vô số mẫu vật và quan sát sau chuyến đi vòng quanh thế giới. Ông biết các loài thay đổi, nhưng chưa nắm được cơ chế. Theo lời ông kể trong tự truyện, năm một nghìn tám trăm ba mươi tám, ông đọc cho vui tiểu luận về dân số của Thomas Malthus.
Malthus viết về con người: dân số có xu hướng tăng nhanh hơn lương thực, nên luôn có cạnh tranh để sống còn. Darwin đặt ý này sang thế giới động thực vật. Nếu cá thể nào cũng sinh ra nhiều hơn mức có thể sống sót, thì những biến đổi nhỏ giúp sống sót sẽ được giữ lại qua nhiều đời.
Một cuốn sách về kinh tế và dân số trở thành mảnh ghép quyết định cho sinh học. Điều thú vị là Wallace cũng kể đã nghĩ tới Malthus khi nảy ra cùng ý tưởng. Hai người đọc rộng ra ngoài ngành mình và cùng nhặt được một mảnh.
Đây là kiểu ghép khó nhất, vì người trong ngành thường không đọc sách ngoài ngành. Người làm sinh học thời đó có mấy ai đọc kỹ một tiểu luận dân số đâu.
Gutenberg và chiếc máy ép của người làm rượu
Câu chuyện in ấn ở châu Âu thì bạn có thể đã nghe nhiều, mình chỉ nhìn nó ở góc ghép mảnh. Khoảng giữa thế kỷ mười lăm, Johannes Gutenberg ở vùng Mainz nước Đức đã gom lại nhiều kỹ thuật vốn có sẵn quanh ông.
Ông là người quen nghề kim loại, biết đúc. Ông mượn kiểu máy ép trục vít mà vùng ấy dùng để ép nho làm rượu và ép giấy. Ông tìm ra loại mực gốc dầu bám tốt lên chữ kim loại. Và ông làm ra cách đúc hàng loạt con chữ rời giống hệt nhau.
Mỗi mảnh riêng lẻ đều đã có. Chữ rời từng xuất hiện ở phương Đông từ trước. Máy ép đã có trong xưởng rượu. Cái Gutenberg làm được là ghép chúng thành một dây chuyền chạy được, in nhanh và rẻ.
Cho nên khi nói Gutenberg phát minh ra máy in, chính xác hơn là ông phát minh ra một cách ghép. Điều đó không làm ông nhỏ đi, chỉ cho mình thấy rõ ý tưởng mới thật ra trông như thế nào.
Vì sao ghép mảnh lại khó hơn nghe nói?
Nghe thì dễ, gom vài thứ cũ lại là xong. Nhưng thực tế, cái khó nằm ở chỗ biết hai mảnh nào nên đặt cạnh nhau. Có hàng triệu cách ghép, phần lớn vô nghĩa. Người sáng tạo phải có cảm giác cho cái nào đáng thử.
Cảm giác đó đến từ việc hiểu sâu ít nhất một lĩnh vực, đủ để biết chỗ nào đang bế tắc. Anh em Wright hiểu rất rõ vấn đề giữ thăng bằng nhờ đọc kỹ những thất bại của người đi trước. Darwin hiểu sâu vấn đề biến đổi loài trước khi đọc Malthus.
Rồi phải có thêm vốn từ những lĩnh vực khác, đủ rộng để có mảnh mà ghép. Một người chỉ biết một ngành thì thiếu mảnh, một người biết lướt mọi thứ thì không biết chỗ nào cần mảnh. Cái hay nằm ở chỗ vừa sâu một chỗ, vừa rộng nhiều chỗ.
Cuối cùng là phải làm thử. Ghép trên giấy thì cái gì cũng đẹp. Anh em Wright đã dựng hầm gió nhỏ để thử hàng trăm kiểu cánh trước khi bay thật.
Tự gom mảnh cho mình như thế nào?
Giờ mình nói sang việc bạn có thể làm từ tuần này. Đầu tiên, hãy đọc ngoài ngành một cách có chủ ý. Nếu bạn làm bán hàng, thử đọc về sinh học. Nếu bạn là giáo viên, thử đọc về kiến trúc. Bạn không cần thành chuyên gia, chỉ cần nhặt về vài mảnh.
Thứ hai, hãy ghi lại các vấn đề đang làm bạn bực mình trong công việc. Một mảnh mới chỉ có giá trị khi bạn có sẵn một chỗ trống để đặt nó vào. Người không có câu hỏi thì đọc gì cũng trôi qua.
Thứ ba, hãy nói chuyện với người làm nghề khác. Một bác thợ mộc, một chị y tá, một anh lái xe khách đều có những mẹo mà ngành bạn chưa từng nghe. Nhiều cuộc ghép hay bắt đầu bằng câu bên mình người ta làm thế này, nói ra từ miệng người khác.
Và cuối cùng, đừng xấu hổ vì ý tưởng của mình là ghép từ cái cũ. Đó là cách gần như mọi ý tưởng lớn ra đời. Câu hỏi cho bạn: tuần này bạn sẽ nhặt mảnh ghép từ lĩnh vực nào xa nhất với nghề của mình?
Câu hỏi thường gặp
Ghép ý tưởng cũ có phải là đạo nhái không?
Không, nếu bạn tạo ra một thứ mới từ nhiều nguồn và ghi nhận nguồn khi cần. Đạo nhái là lấy nguyên một tác phẩm của người khác rồi nhận là của mình.
Anh em nhà Wright có học kỹ sư không?
Không. Hai anh em không có bằng đại học, họ làm nghề in rồi mở tiệm xe đạp, tự học về bay qua sách và thư từ với những người đi trước, rồi tự làm thí nghiệm.
Vì sao người trong ngành ít khi nghĩ ra cách ghép mới?
Vì họ quen một cách nhìn và đọc chủ yếu tài liệu trong ngành. Người ngoài ngành mang theo những mảnh khác, nhưng lại thiếu hiểu biết sâu, nên tốt nhất là hai bên làm việc với nhau.
Đọc rộng có làm mình kém chuyên sâu không?
Không nếu bạn giữ một lĩnh vực chính để đào sâu. Đọc rộng là để có mảnh ghép, còn chuyên sâu là để biết mảnh ghép nào có ích.
Có công cụ nào giúp ghép ý tưởng không?
Cách đơn giản nhất là giữ một cuốn sổ ghi các vấn đề và các mảnh hay ho bạn gặp, rồi định kỳ đọc lại cả hai danh sách cạnh nhau. Nhiều cuộc ghép bắt đầu từ việc hai dòng ghi chép tình cờ nằm gần nhau.
