Trong phần lớn thế kỷ mười tám, nhiều nhà khoa học châu Âu không tin rằng đá có thể từ trời rơi xuống, và coi lời kể của nông dân về những hòn đá nóng rực rơi giữa đồng là mê tín hoặc nhìn nhầm. Ý tưởng đá từ vũ trụ chỉ được chấp nhận sau năm một nghìn tám trăm lẻ ba, khi hàng nghìn viên đá rơi xuống thị trấn L’Aigle ở Pháp và nhà vật lý Jean Baptiste Biot được cử đi điều tra tận nơi.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Câu chuyện hôm nay là một lần hiếm hoi mà người làng đúng còn những bộ óc giỏi nhất thời đại sai. Nhưng mình cũng sẽ nói vì sao sự hoài nghi của các nhà khoa học lúc đó không hề ngớ ngẩn như ta tưởng.
Hòn đá treo trong nhà thờ
Con người đã thấy đá rơi từ trời từ rất lâu. Sử sách Trung Hoa, Nhật Bản, châu Âu đều có những ghi chép như vậy. Ở thị trấn Ensisheim vùng Alsace, năm một nghìn bốn trăm chín mươi hai, một hòn đá lớn rơi xuống cánh đồng, và người ta mang nó vào treo trong nhà thờ như một điềm trời.
Thời đó, đá rơi từ trời thường được hiểu bằng ngôn ngữ tôn giáo hoặc điềm báo. Không ai hỏi nó từ đâu tới theo nghĩa vật lý.
Đến thế kỷ mười tám, thời mà nhiều trí thức châu Âu tự hào dùng lý trí để gạt bỏ mê tín, những câu chuyện đá trời bị xếp chung với ma quỷ và điềm gở. Một nhà khoa học tử tế thì không tin chuyện đó.
Thật trớ trêu: chính tinh thần duy lý muốn dẹp bỏ mê tín lại khiến họ gạt luôn một hiện tượng có thật.
Viện hàn lâm nhìn hòn đá và nói không
Năm một nghìn bảy trăm bảy mươi hai, một hòn đá được báo là rơi từ trời ở vùng Lucé nước Pháp được gửi tới Viện Hàn lâm Khoa học Paris. Một nhóm học giả, trong đó có nhà hoá học trẻ Lavoisier, xem xét nó.
Kết luận của họ là đây chỉ là hòn đá bình thường trên mặt đất bị sét đánh trúng, làm cháy xém bề mặt. Người dân thấy sét rồi thấy hòn đá cháy, nên tưởng đá rơi từ trời.
Lời giải thích này nghe rất hợp lý với hiểu biết thời đó. Họ biết rằng không gian giữa các hành tinh được cho là trống rỗng, và không ai hình dung có những mảnh đá nhỏ trôi trong đó.
Ở đây ta thấy một điều quan trọng: các nhà khoa học không gạt bỏ vì lười hay vì kiêu ngạo đơn thuần. Họ gạt bỏ vì ý tưởng mới không có chỗ trong bức tranh vũ trụ họ đang có.
Chladni và cuốn sách bị cười
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư, nhà vật lý người Đức Ernst Chladni, nổi tiếng với những nghiên cứu về âm thanh, xuất bản một cuốn sách nhỏ. Ông thu thập nhiều lời kể về đá rơi từ trời và về những khối sắt lạ tìm thấy ở nhiều nơi, rồi lập luận rằng chúng đến từ vũ trụ, liên quan tới những quả cầu lửa thấy trên trời.
Nhiều đồng nghiệp chế giễu ông. Có người cho rằng ông đang làm sống lại mê tín. Chladni không có bằng chứng trực tiếp, chỉ có những lời kể và những mẫu vật mà người khác không chịu tin.
Thật tình cờ, ngay trong khoảng mấy năm sau đó, có vài trận đá rơi được nhiều người chứng kiến ở Ý và Anh. Các nhà hoá học bắt đầu phân tích những hòn đá này và thấy chúng giống nhau một cách lạ lùng, khác hẳn đá thường ở nơi chúng rơi xuống.
Bằng chứng bắt đầu tích tụ. Nhưng phải có một sự kiện đủ lớn, được điều tra đủ chặt, mới lật được thành kiến.
Biot ở L’Aigle
Tháng tư năm một nghìn tám trăm lẻ ba, giữa ban ngày, hàng nghìn viên đá rơi xuống vùng quanh thị trấn L’Aigle ở miền tây bắc nước Pháp, kèm theo tiếng nổ lớn được nghe từ rất xa. Rất nhiều người dân tận mắt thấy.
Viện Hàn lâm cử nhà vật lý trẻ Jean Baptiste Biot tới điều tra. Ông làm việc như một thám tử: đi khắp vùng, phỏng vấn đủ loại người, từ nông dân tới linh mục, vẽ bản đồ vùng đá rơi, thu thập mẫu.
Ông chỉ ra rằng những viên đá chỉ có trong một vùng hình bầu dục rõ ràng, rằng chúng hoàn toàn khác đá trong vùng, và rằng lời kể của những người không quen nhau, ở những làng khác nhau, khớp với nhau.
Báo cáo của Biot được viết chặt chẽ tới mức Viện Hàn lâm phải thay đổi quan điểm. Từ đó, thiên thạch trở thành một đối tượng nghiên cứu khoa học, và về sau cho con người những mẫu vật quý về thuở ban đầu của hệ Mặt Trời.
Khi nào nên nghe người không có học vị?
Giờ mình nói sang bài học. Câu chuyện thiên thạch không dạy rằng người dân luôn đúng còn chuyên gia luôn sai. Phần lớn những lời kể về điềm lạ thời đó đúng là nhầm lẫn. Các nhà khoa học hoài nghi là có lý.
Bài học tinh tế hơn: hoài nghi đúng cách là đi kiểm tra, còn hoài nghi sai cách là gạt đi mà không kiểm. Lavoisier và đồng nghiệp đã xem một hòn đá, nhưng không ai tới nơi hỏi người chứng kiến. Biot thì đã đi.
Bài học nữa: khi nhiều nhân chứng không quen nhau, ở nhiều nơi, kể những điều khớp nhau, thì đó là bằng chứng đáng kể, dù họ không có học vị.
Và nếu bạn là người làm chuyên môn, hãy cẩn thận khi tinh thần chống mê tín khiến mình gạt luôn những điều chưa giải thích được. Câu hỏi cho bạn: có điều gì người làm nghề ở cơ sở đang kể mà người ngồi văn phòng như bạn chưa từng tới tận nơi kiểm tra?
Câu hỏi thường gặp
Thiên thạch là gì?
Thiên thạch là mảnh đá hoặc kim loại từ ngoài vũ trụ đi qua bầu khí quyển và rơi xuống mặt đất mà không cháy hết. Phần lớn là mảnh vỡ của các tiểu hành tinh.
Vì sao các nhà khoa học thế kỷ mười tám không tin đá từ trời rơi xuống?
Vì trong bức tranh vũ trụ thời đó, không gian giữa các hành tinh được cho là trống, không có chỗ cho những mảnh đá trôi nổi. Lời kể của người dân lại hay lẫn với mê tín, nên họ coi đó là nhầm lẫn.
Trận đá rơi ở L’Aigle có gì đặc biệt?
Năm một nghìn tám trăm lẻ ba, hàng nghìn viên đá rơi giữa ban ngày trước mắt rất nhiều người. Cuộc điều tra kỹ lưỡng của Biot đã thuyết phục giới khoa học Pháp chấp nhận đá có thể đến từ trời.
Ernst Chladni là ai?
Ông là nhà vật lý người Đức, nổi tiếng với nghiên cứu về âm thanh và rung động, đồng thời là người sớm lập luận rằng thiên thạch có nguồn gốc vũ trụ trong cuốn sách năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư.
Nhặt được một hòn đá lạ thì làm sao biết là thiên thạch?
Thiên thạch thường nặng hơn đá thường cùng cỡ, có lớp vỏ cháy mỏng màu sẫm và nhiều viên có chứa sắt. Muốn chắc, nên mang tới các viện nghiên cứu địa chất hoặc bảo tàng để chuyên gia kiểm tra.
