Dịch thuật đã chở ý tưởng qua các nền văn minh bằng cách cho chúng một đời sống mới trong một thứ tiếng mới, đúng lúc ở nơi gốc chúng đang bị lãng quên. Nhiều sách Hy Lạp cổ sống sót được là nhờ được dịch sang tiếng Ả Rập, rồi từ tiếng Ả Rập sang tiếng La tinh. Người dịch không chỉ chuyển chữ, họ chọn sách, đặt từ mới và nhiều khi viết thêm lời bình.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Hôm nay mình đi theo con đường của những cuốn sách: từ Hy Lạp sang Baghdad, từ Baghdad sang Toledo, từ Ấn Độ sang Trung Hoa, và từ Paris về Hà Nội. Bạn sẽ thấy người dịch là một trong những nhân vật bị đánh giá thấp nhất của lịch sử ý tưởng.
Nhà Thông thái ở Baghdad
Thế kỷ thứ chín, Baghdad là kinh đô của triều đại Abbasid và là một trong những thành phố lớn nhất thế giới. Các vị vua ở đây bỏ nhiều tiền cho việc sưu tầm và dịch sách. Trung tâm của hoạt động này được sử sách nhắc tới với cái tên Nhà Thông thái.
Sách của Aristotle, Euclid, Ptolemy, Galen và nhiều tác giả Hy Lạp khác được dịch sang tiếng Ả Rập, có khi qua trung gian tiếng Syriac. Một dịch giả nổi tiếng thời đó, Hunayn ibn Ishaq, được kể là rất kỹ tính: ông gom nhiều bản chép tay để so trước khi dịch, để tránh dịch theo một bản đã chép sai.
Ở Baghdad, người ta không chỉ dịch mà còn viết tiếp. Nhà toán học al Khwarizmi viết một cuốn sách về cách giải phương trình, trong tên sách có chữ al jabr, về sau thành chữ đại số trong tiếng châu Âu. Và chính tên ông, đọc qua tiếng La tinh, là gốc của chữ thuật toán.
Vậy là trong hai từ mà học sinh bây giờ gặp trong giờ toán và giờ tin học, có dấu vết của một phong trào dịch thuật hơn một nghìn năm trước.
Toledo: cây cầu sang tiếng La tinh
Vài thế kỷ sau, nhiều sách vở ấy đã quên mất ở châu Âu Tây, vì ít người còn đọc được tiếng Hy Lạp. Thành phố Toledo ở bán đảo Iberia, nơi người theo đạo Hồi, Do Thái và Cơ đốc sống gần nhau, trở thành cây cầu.
Thế kỷ mười hai, các học giả kéo về Toledo để dịch từ tiếng Ả Rập sang tiếng La tinh. Một người tên Gerard xứ Cremona được ghi nhận đã dịch rất nhiều tác phẩm, trong đó có cuốn sách thiên văn lớn của Ptolemy.
Nhiều bản dịch được làm theo cách hai người cùng ngồi: một người đọc tiếng Ả Rập và nói lại bằng tiếng địa phương, một người chuyển sang tiếng La tinh. Một cuốn sách có khi đi qua ba bốn thứ tiếng trước khi đến tay người đọc châu Âu.
Những bản dịch đó trở thành sách học trong các trường đại học châu Âu non trẻ. Nói không quá, không có Baghdad và Toledo thì châu Âu sẽ khó nhận lại được di sản Hy Lạp nhanh như vậy.
Dịch kinh Phật sang chữ Hán: đặt từ cho ý tưởng mới
Ở phương Đông có một cuộc dịch thuật khổng lồ khác: đưa kinh Phật từ tiếng Phạn và các thứ tiếng vùng Trung Á sang chữ Hán, kéo dài nhiều thế kỷ. Hai cái tên hay được nhắc là ngài Cưu Ma La Thập và ngài Huyền Trang, người đã đi bộ sang Ấn Độ thỉnh kinh.
Cái khó lớn nhất là chữ Hán thời đó chưa có từ cho nhiều khái niệm của đạo Phật. Người dịch phải chọn: mượn từ có sẵn của Đạo giáo cho dễ hiểu, hay phiên âm giữ nguyên âm gốc cho chính xác. Mỗi lựa chọn đều có cái giá.
Nhiều từ ra đời từ những lựa chọn đó đã đi vào tiếng Việt qua con đường Hán Việt, như từ bi, nhân duyên, phương tiện. Khi bạn nói hai chữ nhân duyên trong đời thường, bạn đang dùng thành quả của những người dịch kinh cách đây hơn một nghìn năm.
Đây là điều mình muốn nhấn: dịch không chỉ chở ý tưởng đi, nó còn làm giàu thêm chính ngôn ngữ đích.
Từ Paris về Hà Nội: dịch sang chữ Quốc ngữ
Đầu thế kỷ hai mươi, ở Việt Nam có một làn sóng dịch sách phương Tây sang chữ Quốc ngữ. Nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh là một trong những người tiêu biểu, ông dịch thơ ngụ ngôn của La Fontaine, dịch cuốn tiểu thuyết của Victor Hugo mà ngày nay mình quen gọi là Những người khốn khổ và nhiều tác phẩm khác.
Người dịch thời đó gặp đúng bài toán của người dịch kinh Phật: tiếng Việt chưa có sẵn từ cho rất nhiều khái niệm mới. Họ phải mượn từ Hán Việt, đặt từ mới, hoặc diễn giải dài dòng, rồi để thời gian chọn lọc.
Nhờ những bản dịch ấy, người đọc chỉ biết chữ Quốc ngữ, không biết chữ Pháp hay chữ Hán, cũng tiếp cận được văn chương và tư tưởng thế giới. Đó là một cách mở cửa rất lặng lẽ.
Cũng nhờ phải dịch nhiều mà văn xuôi chữ Quốc ngữ được rèn cho uyển chuyển hơn. Người dịch, một lần nữa, vừa chở ý tưởng vừa nặn lại ngôn ngữ.
Người dịch là người tái sinh ý tưởng
Giờ mình nói sang bài học. Khi đọc một cuốn sách dịch, hãy nhớ rằng bạn đang đọc qua đôi mắt của một người. Họ đã chọn từ, chọn cách diễn đạt, có khi chọn cả việc bỏ bớt. Một bản dịch tốt đáng được trân trọng như một tác phẩm.
Dịch cũng là cách tuyệt vời để hiểu sâu một ý tưởng. Thử dịch một đoạn văn bạn thích, bạn sẽ thấy ngay chỗ nào mình tưởng hiểu mà thật ra chưa hiểu.
Và nếu bạn biết hai thứ tiếng, bạn có thể là một cây cầu nhỏ. Một bài viết hay ở tiếng này có khi chưa ai đưa sang tiếng kia. Lịch sử cho thấy những cây cầu nhỏ như vậy cộng lại đã đổi cả một nền văn minh.
Câu hỏi để bạn mang theo: cuốn sách dịch nào đã đổi cách bạn nghĩ, và bạn có biết tên người đã dịch nó không?
Câu hỏi thường gặp
Nhà Thông thái ở Baghdad có phải một thư viện không?
Sử gia còn bàn về hình thức chính xác của nó: có thể là thư viện hoàng gia, nơi dịch thuật và học tập. Điều chắc chắn là Baghdad thế kỷ thứ chín có một phong trào dịch sách Hy Lạp rất mạnh.
Chữ thuật toán có nguồn gốc từ đâu?
Từ tên nhà toán học al Khwarizmi ở Baghdad, được đọc theo cách La tinh hoá. Còn chữ đại số trong tiếng châu Âu bắt nguồn từ chữ al jabr trong tên cuốn sách của ông.
Vì sao một cuốn sách lại phải dịch qua nhiều thứ tiếng?
Vì có lúc không còn ai đọc được bản gốc ở nơi cần, nên phải đi đường vòng qua thứ tiếng đang giữ bản dịch. Mỗi chặng dịch có thể thêm hoặc mất đi một chút ý gốc.
Tiếng Việt có những từ nào đến từ việc dịch kinh Phật?
Nhiều từ Hán Việt như từ bi, nhân duyên, phương tiện, luân hồi đã đi qua chữ Hán trong quá trình dịch kinh rồi vào tiếng Việt. Nghĩa đời thường của chúng có khi đã khác ít nhiều với nghĩa gốc trong kinh.
Làm sao chọn một bản dịch tốt?
Hãy xem người dịch là ai, bản dịch có lời giới thiệu hay chú thích không, và đọc thử vài trang so với bản khác nếu có. Bản dịch tốt đọc tự nhiên mà vẫn giữ được giọng của tác giả.
