Người ngoài ngành đôi khi nhìn ra điều chuyên gia bỏ sót vì họ không bị trói vào cách nghĩ chung của cả một ngành. John Harrison là ví dụ đẹp nhất: một thợ mộc tự học làm đồng hồ đã giải bài toán xác định kinh độ trên biển bằng một chiếc đồng hồ, trong khi các nhà thiên văn hàng đầu tin rằng lời giải chỉ có thể đến từ việc đo các vì sao.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Hôm nay mình kể chuyện một người đàn ông dành gần bốn mươi năm cho một chiếc đồng hồ, và cuộc giằng co giữa ông với những người được coi là chuyên gia. Cuối tập, mình bàn xem khi nào nên nghe người ngoài ngành, khi nào không.
Bài toán khiến tàu thuyền mất phương hướng
Trên biển, thuỷ thủ thời xưa đo được vĩ độ khá dễ, tức là mình đang ở bao xa về phía bắc hay phía nam, nhờ nhìn độ cao của Mặt Trời hoặc sao Bắc Cực. Nhưng kinh độ, tức là mình đang ở bao xa về phía đông hay tây, thì gần như phải đoán.
Đoán sai kinh độ nghĩa là tưởng mình còn xa bờ trong khi đá ngầm đã ở ngay trước mũi tàu. Nhiều vụ đắm tàu thảm khốc xảy ra vì lý do đó. Đầu thế kỷ mười tám, quốc hội Anh thông qua một đạo luật treo giải thưởng rất lớn cho ai tìm ra cách xác định kinh độ đủ chính xác.
Về nguyên tắc, lời giải đã được biết: Trái Đất quay một vòng mỗi ngày, nên chênh lệch giờ giữa nơi mình đang đứng với một nơi gốc sẽ cho ra kinh độ. Chỉ cần mang theo một chiếc đồng hồ giữ đúng giờ của nơi gốc.
Cái khó là không có chiếc đồng hồ nào giữ đúng giờ trên con tàu lắc lư, nóng lạnh thất thường, ẩm ướt suốt nhiều tháng. Đồng hồ quả lắc tốt nhất thời đó ra biển là loạn nhịp.
Giới thiên văn chọn bầu trời
Phần lớn các học giả danh tiếng tin rằng lời giải phải đến từ thiên văn. Họ phát triển phương pháp đo khoảng cách giữa Mặt Trăng và các ngôi sao, rồi tra bảng tính sẵn để suy ra giờ ở nơi gốc.
Phương pháp này đúng về lý thuyết và về sau được dùng thật. Nhưng nó đòi hỏi trời quang, dụng cụ tốt, người đo giỏi và hàng giờ tính toán. Với những người làm khoa học hàng đầu, đó là con đường danh giá, xứng tầm với trí tuệ.
Ý tưởng dùng đồng hồ thì bị nhiều người coi là mơ mộng. Một cỗ máy do thợ làm ra sao có thể chính xác hơn bầu trời. Ở đây có cả chút định kiến: học giả thì ở trên, thợ thủ công thì ở dưới.
Đó là chỗ người ngoài ngành có lợi thế. Harrison không thuộc giới thiên văn, nên ông không mang theo niềm tin rằng lời giải phải thuộc về bầu trời.
Người thợ mộc và bốn chiếc đồng hồ
John Harrison sinh ra trong một gia đình thợ mộc ở miền bắc nước Anh. Ông tự học làm đồng hồ, những chiếc đầu tiên còn làm phần lớn bằng gỗ. Chính hiểu biết về gỗ giúp ông nghĩ ra các chi tiết ít cần tra dầu, vì dầu thời đó đặc lại theo nhiệt độ và làm đồng hồ chạy sai.
Ông làm liền ba chiếc đồng hồ đi biển lớn, mỗi chiếc mất nhiều năm, chiếc sau sửa những điểm yếu của chiếc trước. Ông nghĩ ra cách bù trừ cho sự co giãn của kim loại khi nóng lạnh bằng cách ghép hai loại kim loại co giãn khác nhau.
Rồi ông làm một điều bất ngờ: chiếc thứ tư không to hơn mà nhỏ lại, chỉ cỡ một chiếc đồng hồ bỏ túi lớn. Trong chuyến thử tới vùng biển Caribe, nó lệch rất ít sau nhiều tuần lênh đênh, đủ để xác định kinh độ chính xác.
Gần bốn mươi năm cho một bài toán. Người làm nghề đồng hồ ngày nay vẫn coi những cỗ máy của ông là những kiệt tác.
Giải thưởng đến muộn và trận chiến với hội đồng
Bạn tưởng thắng là xong. Hội đồng xét giải gồm nhiều người nghiêng về phương pháp thiên văn liên tục đòi thêm thử nghiệm, thêm điều kiện, có lúc đòi ông giao lại cả các chiếc đồng hồ để người khác làm theo.
Harrison khi ấy đã ngoài bảy mươi tuổi. Cuối cùng nhà vua George đệ tam đứng ra ủng hộ, và quốc hội Anh trao cho ông một khoản tiền lớn, nhưng ông chưa bao giờ nhận trọn giải thưởng chính thức theo đúng nghĩa.
Có người đọc câu chuyện như cuộc chiến giữa thiên tài và kẻ xấu. Thực tế phức tạp hơn. Hội đồng có lý do để thận trọng, vì một chiếc đồng hồ tốt chưa chắc làm lại được hàng loạt. Nhưng định kiến về thân phận thợ thủ công rõ ràng đã làm mọi việc chậm hơn mức cần thiết.
Về sau, đồng hồ đi biển dựa trên nguyên lý của ông trở thành thiết bị tiêu chuẩn trên tàu, và phương pháp thiên văn dần lùi lại phía sau.
Khi nào nên nghe người ngoài ngành?
Giờ mình nói sang bài học. Người ngoài ngành có ích nhất khi cả ngành đang bế tắc trong một lối nghĩ chung. Họ mang tới một bộ công cụ khác, như Harrison mang tay nghề thợ vào một bài toán của học giả.
Nhưng đừng vội tôn vinh mọi người ngoài ngành. Harrison thắng vì ông đã dành cả đời làm chủ nghề đồng hồ, chứ không phải vì ông không biết gì. Ông là người trong cuộc của một ngành khác.
Dấu hiệu đáng nghe là người ngoài ngành có sản phẩm chạy được, có thể kiểm chứng, chứ không chỉ có lời chê chuyên gia. Chiếc đồng hồ của Harrison được đem ra biển đo thật.
Còn nếu bạn là chuyên gia, hãy thỉnh thoảng hỏi: mình đang loại một lời giải vì nó sai, hay vì nó đến từ người không cùng giới. Câu hỏi để bạn mang theo: trong nghề của bạn, ai đang đứng ở ngoài mà có thể thấy điều bạn bỏ sót?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đo kinh độ trên biển lại khó hơn vĩ độ?
Vĩ độ đo được trực tiếp từ độ cao của Mặt Trời hay sao Bắc Cực. Kinh độ thì phụ thuộc vào giờ, vì Trái Đất quay, nên cần một chiếc đồng hồ giữ đúng giờ nơi gốc suốt chuyến đi, điều mà thời xưa rất khó.
Phương pháp khoảng cách Mặt Trăng có dùng được không?
Có, nó được dùng trên nhiều con tàu một thời gian, nhưng đòi hỏi trời quang, đo giỏi và tính toán lâu. Khi đồng hồ đi biển rẻ và phổ biến hơn, phương pháp này dần ít được dùng.
Đồng hồ của Harrison còn được lưu giữ không?
Các đồng hồ đi biển của ông được bảo quản và trưng bày tại Đài thiên văn Hoàng gia ở Greenwich, London, và vẫn là điểm tham quan nổi tiếng.
Harrison có nhận được giải thưởng kinh độ không?
Ông được trả nhiều khoản tiền qua các năm và một khoản lớn do quốc hội quyết định khi đã cao tuổi, nhưng không nhận trọn giải thưởng chính thức theo cách đạo luật ban đầu mô tả.
Làm sao biết một người ngoài ngành đáng nghe?
Hãy xem họ có hiểu sâu một lĩnh vực nào đó không, có sản phẩm hay bằng chứng kiểm chứng được không, và có chịu để người khác thử lại không. Lời chê chuyên gia một mình không đủ.
