Tạp chí khoa học đầu tiên đã đổi cách kiểm một ý tưởng bằng cách đưa nó ra chỗ công khai. Trước đó, phát hiện mới đi bằng thư tay, chỉ vài người biết, ai trước ai sau rất khó nói. Từ năm một nghìn sáu trăm sáu mươi lăm, khi tạp chí khoa học ra đời ở Paris và London, một ý tưởng có ngày công bố, có người đọc khắp nơi, và có thể bị người khác kiểm lại hay phản bác.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này về một phát minh trông chẳng có gì oai: một tập giấy in định kỳ. Nhưng nó đã đổi cách con người quyết định một ý tưởng có đáng tin hay không. Mình sẽ kể về người thư ký chăm chỉ nhất châu Âu và một khẩu hiệu ba chữ tiếng La tinh.
Hai tạp chí ra đời cùng một năm
Đầu năm một nghìn sáu trăm sáu mươi lăm, ở Paris xuất hiện Tạp chí của các học giả, đăng tin sách mới, phát hiện mới, các vụ việc pháp lý và nhiều thứ khác. Vài tháng sau, ở London, Hội Hoàng gia cho ra Kỷ yếu Triết học, chuyên về khoa học và thí nghiệm.
Kỷ yếu Triết học thường được coi là tạp chí khoa học theo nghĩa hiện đại đầu tiên, và nó vẫn được xuất bản tới ngày nay. Người đứng ra làm là Henry Oldenburg, thư ký của Hội Hoàng gia.
Oldenburg vốn là trạm thư từ của nước Anh, giống như cha Mersenne ở Paris trước đó. Ông nhận thư của các học giả khắp châu Âu, dịch, tóm tắt và chuyển đi. Tạp chí là cách ông biến những lá thư riêng thành thứ in ra cho nhiều người đọc.
Một thay đổi tưởng nhỏ, từ thư tay sang trang in, mà mở ra cả một cách làm khoa học mới.
Ngày công bố: ai trước, ai sau
Bạn còn nhớ cuộc cãi nhau giữa Newton và Leibniz về việc ai nghĩ ra phép tính vi phân trước chứ? Một phần cái rối là bằng chứng nằm trong thư từ và sổ tay riêng, rất khó đối chiếu.
Tạp chí giải quyết bài toán đó bằng một thứ rất đơn giản: ngày in. Ai công bố trước trên một ấn phẩm công khai thì có bằng chứng rõ ràng mình đi trước. Nhờ vậy, các học giả có động lực công bố sớm thay vì giữ kín.
Điều này nghe có vẻ chỉ để tranh công. Nhưng nó có tác dụng phụ rất lớn: ý tưởng được đem ra sớm hơn, nhiều người được biết sớm hơn, và cái sai cũng bị phát hiện sớm hơn.
Trước kia, một học giả có thể giữ phát hiện cả chục năm để hoàn thiện. Từ khi có tạp chí, nhịp của khoa học nhanh lên rõ rệt.
Đừng tin lời ai: tả đủ để người khác làm lại
Hội Hoàng gia Anh chọn khẩu hiệu bằng tiếng La tinh, nullius in verba, có thể hiểu là đừng tin vào lời của bất kỳ ai. Ý là một tuyên bố không đáng tin chỉ vì người nói có danh tiếng, mà phải dựa vào thí nghiệm và quan sát.
Để người khác kiểm được, bài viết phải tả cách làm đủ chi tiết. Nhà hoá học Robert Boyle nổi tiếng vì viết rất kỹ các thí nghiệm với chiếc bơm hút không khí của ông, tả từng dụng cụ, từng bước, cả những lần hỏng.
Cách viết đó cho phép người đọc ở xa hình dung như đang đứng xem, và nếu có dụng cụ thì làm lại được. Ý tưởng từ đó không chỉ được tin hay không tin, mà được thử lại.
Đây là cái nền của điều mà khoa học hiện đại rất coi trọng: một kết quả chỉ thật sự vững khi người khác, ở nơi khác, làm lại và ra giống vậy.
Bình duyệt: một ý tưởng đến muộn hơn ta tưởng
Nhiều người nghĩ rằng ngay từ đầu, bài báo khoa học đã được các chuyên gia đọc duyệt trước khi in, cái mà ngày nay gọi là bình duyệt. Thật ra những tạp chí đầu tiên chủ yếu dựa vào biên tập viên và hội đồng của hội khoa học để quyết định.
Hội Hoàng gia có lúc nhờ thành viên đọc và cho ý kiến về bài gửi tới, đó là mầm của việc bình duyệt. Nhưng quy trình gửi bài cho chuyên gia độc lập đọc và phản biện một cách có hệ thống chỉ trở nên phổ biến rộng ở các tạp chí trong thế kỷ hai mươi.
Biết điều này giúp mình bớt thần thánh hoá. Bình duyệt là một công cụ hữu ích nhưng do con người làm ra, có giới hạn, và đã thay đổi nhiều lần.
Nó cũng nhắc rằng việc kiểm một ý tưởng không dừng lại khi bài được đăng. Bài được đăng chỉ là lúc cuộc kiểm tra công khai mới bắt đầu.
Mang tinh thần tạp chí vào đời mình
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Bạn không cần viết bài khoa học để dùng tinh thần này. Khi làm một thử nghiệm nhỏ trong công việc, như đổi cách bày hàng, đổi giờ họp, hãy ghi ngày, ghi cách làm và ghi kết quả, kể cả khi thất bại.
Hãy viết sao cho một người khác đọc vào làm lại được. Khi bạn buộc mình viết đủ rõ, bạn sẽ phát hiện nhiều chỗ chính mình còn mơ hồ.
Và hãy nhớ khẩu hiệu ba chữ của Hội Hoàng gia khi đọc tin. Một người nổi tiếng nói điều gì đó chưa đủ. Câu hỏi đúng là họ dựa vào đâu, và đã có ai kiểm lại chưa.
Một ý tưởng đem ra chỗ sáng có thể bị chê, nhưng cũng chỉ ở chỗ sáng nó mới lớn được. Câu hỏi cho bạn: ý tưởng nào của bạn đang nằm trong ngăn kéo, chưa từng được đem ra cho ai kiểm?
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí khoa học nào ra đời đầu tiên?
Tạp chí của các học giả ở Paris ra trước vài tháng trong năm một nghìn sáu trăm sáu mươi lăm, nhưng nội dung khá rộng. Kỷ yếu Triết học của Hội Hoàng gia Anh ra sau đó và thường được coi là tạp chí chuyên về khoa học đầu tiên.
Khẩu hiệu đừng tin lời ai có nghĩa là không tin ai cả không?
Không. Nó có nghĩa là không tin chỉ vì danh tiếng của người nói, mà dựa vào bằng chứng có thể kiểm. Người làm khoa học vẫn tin nhau, nhưng là niềm tin có căn cứ.
Bình duyệt có đảm bảo bài báo đúng không?
Không. Bình duyệt giúp lọc bớt lỗi rõ ràng, nhưng người duyệt thường không làm lại thí nghiệm. Kết quả chỉ thật sự vững khi được nhiều nhóm khác kiểm lại.
Henry Oldenburg là ai?
Ông là thư ký đầu tiên của Hội Hoàng gia Anh, người khởi xướng và biên tập Kỷ yếu Triết học. Ông duy trì một mạng thư từ rộng khắp châu Âu.
Ghi chép thử nghiệm trong công việc có lợi gì?
Nó giúp bạn nhớ chính xác đã làm gì, so được kết quả qua thời gian và chia sẻ cho người khác làm lại. Nhiều quyết định sai trong công việc đến từ việc chỉ nhớ mang máng lần trước đã thử ra sao.
