Chữ Quốc ngữ, cách viết tiếng Việt bằng chữ cái La tinh kèm dấu thanh, được các giáo sĩ phương Tây cùng những người Việt cộng tác xây dựng dần từ thế kỷ mười bảy. Cuốn từ điển Việt Bồ La của Alexandre de Rhodes in ở Rome năm một nghìn sáu trăm năm mươi mốt là mốc nổi bật nhất. Nhưng suốt gần hai thế kỷ sau, nó chỉ dùng trong phạm vi hẹp, và phải tới đầu thế kỷ hai mươi mới lan rộng nhờ báo chí, sách dịch và các phong trào khuyến học.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Những chữ bạn đang nghe mình đọc, nếu viết ra, là chữ Quốc ngữ. Tập này mình theo dấu hành trình của nó, một ý tưởng ra đời từ nhu cầu của người ngoại quốc, rồi được chính người Việt biến thành công cụ của mình.
Khi tiếng nói và chữ viết không cùng một nhà
Trong nhiều thế kỷ, người Việt nói tiếng Việt nhưng giấy tờ, sách vở, thi cử dùng chữ Hán. Muốn viết đúng tiếng mình nói, người Việt sáng tạo chữ Nôm, mượn và ghép các bộ phận chữ Hán để ghi âm Việt. Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết bằng chữ Nôm.
Chữ Hán và chữ Nôm đều đẹp và giàu, nhưng khó. Học cho thạo mất nhiều năm, nên chỉ một số ít người biết đọc biết viết.
Thế kỷ mười bảy, các giáo sĩ dòng Tên từ châu Âu tới Đàng Trong và Đàng Ngoài để truyền đạo. Họ cần học tiếng Việt thật nhanh, và cách tự nhiên nhất với họ là ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái quen thuộc của mình.
Tiếng Việt có sáu thanh, nhiều nguyên âm mà chữ La tinh không có sẵn ký hiệu. Họ phải nghĩ ra các dấu thanh, dấu phụ như chữ ă, â, ơ, ư, đ. Đó là một công trình ngôn ngữ học thực sự.
Nhiều người cùng làm, một người nổi tên
Trong những người đặt nền móng, giáo sĩ người Bồ Đào Nha Francisco de Pina thường được nhắc tới như một trong những người đầu tiên nói thạo tiếng Việt và ghi tiếng Việt bằng chữ La tinh một cách có hệ thống. Ông mất sớm trong một tai nạn trên biển.
Người nổi tiếng nhất là Alexandre de Rhodes, giáo sĩ người Pháp vùng Avignon. Năm một nghìn sáu trăm năm mươi mốt, ở Rome, ông cho in cuốn từ điển Việt Bồ La và một cuốn sách giáo lý viết bằng chữ Quốc ngữ. Đây là những ấn phẩm in sớm nhất còn lại cho thấy hệ chữ đã khá hoàn chỉnh.
Chính de Rhodes cũng ghi nhận ông học từ những người đi trước và từ người Việt. Những người Việt cộng tác, dạy tiếng, sửa cách ghi, phần lớn không để lại tên.
Đây lại là chuyện quen thuộc của lịch sử ý tưởng: một cái tên đứng trên bìa sách, còn đằng sau là cả một nhóm người. Hệ chữ cũng còn tiếp tục được sửa đổi qua thế kỷ mười tám, mười chín mới gần với cách viết ngày nay.
Hai thế kỷ nằm im
Suốt hơn hai thế kỷ sau đó, chữ Quốc ngữ chủ yếu dùng trong cộng đồng Công giáo, trong kinh sách và thư từ của giáo hội. Triều đình và giới nho sĩ vẫn dùng chữ Hán, chữ Nôm.
Bước ngoặt đến ở Nam Kỳ nửa sau thế kỷ mười chín. Năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, tờ Gia Định báo ra đời, thường được coi là tờ báo đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ. Những học giả như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của viết sách, soạn từ điển, phiên âm truyện Nôm sang chữ mới.
Chính quyền thuộc địa Pháp khuyến khích chữ Quốc ngữ vì nó giúp họ tách dần xã hội Việt khỏi ảnh hưởng của chữ Hán và dễ đào tạo người làm việc cho bộ máy. Đây là một mặt của câu chuyện không thể bỏ qua.
Nhưng mặt khác, chính người Việt đã sớm nhận ra hệ chữ này có thể trở thành công cụ của mình.
Người Việt biến nó thành của mình
Đầu thế kỷ hai mươi, các nhà nho duy tân nhìn thấy sức mạnh của một hệ chữ dễ học. Năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội ra đời, dạy và cổ động dùng chữ Quốc ngữ để mở mang dân trí. Trường hoạt động không lâu thì bị đóng cửa, nhưng tư tưởng của nó lan rộng.
Báo chí và văn học chữ Quốc ngữ nở rộ trong những thập kỷ sau đó. Sách dịch, như những bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh mình từng kể, tiểu thuyết, thơ mới, đều viết bằng chữ Quốc ngữ. Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, Hội Truyền bá Quốc ngữ được lập để dạy chữ cho người lớn.
Sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, phong trào xoá mù chữ trên cả nước đưa chữ Quốc ngữ đến với đại đa số người dân. Một hệ chữ do người ngoại quốc khởi đầu đã trở thành chữ viết quốc gia.
Cái giá cũng có: kho văn bản chữ Hán, chữ Nôm của tổ tiên trở nên khó đọc với các thế hệ sau. Gìn giữ di sản Hán Nôm vì thế là một việc lớn đang được nhiều người theo đuổi.
Một ý tưởng đổi chủ
Giờ mình nói sang bài học. Chữ Quốc ngữ cho thấy một ý tưởng có thể ra đời với một mục đích rồi được người khác dùng cho mục đích khác hẳn. Người ta tạo ra nó để truyền đạo, chính quyền thuộc địa dùng nó để cai trị, còn người Việt dùng nó để tự khai sáng.
Nó cũng cho thấy một ý tưởng tốt có thể nằm im rất lâu, chờ đúng lúc. Gần hai thế kỷ, chữ Quốc ngữ chỉ sống trong nhà thờ. Khi báo chí, trường học và nhu cầu canh tân xuất hiện, nó bùng lên.
Và cuối cùng, sức mạnh lớn nhất của nó là sự dễ học. Một đứa trẻ có thể đọc được sau vài tháng. Ý tưởng nào làm điều khó thành dễ cho số đông, ý tưởng ấy có sức lan rất mạnh.
Câu hỏi cho bạn: có công cụ nào trong đời bạn từng được làm ra cho người khác, mà bạn đã biến thành của mình?
Câu hỏi thường gặp
Ai là người tạo ra chữ Quốc ngữ?
Không có một người duy nhất. Chữ Quốc ngữ được nhiều giáo sĩ phương Tây như Francisco de Pina, Alexandre de Rhodes và những người Việt cộng tác xây dựng dần từ thế kỷ mười bảy, rồi tiếp tục hoàn thiện qua các thế kỷ sau.
Cuốn từ điển của Alexandre de Rhodes có gì quan trọng?
Cuốn từ điển Việt Bồ La in ở Rome năm một nghìn sáu trăm năm mươi mốt là một trong những ấn phẩm sớm nhất còn lại cho thấy hệ chữ Quốc ngữ đã khá hoàn chỉnh, và là nguồn tư liệu quý về tiếng Việt thế kỷ mười bảy.
Tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên là gì?
Gia Định báo, ra đời năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm ở Nam Kỳ, thường được coi là tờ báo đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ.
Đông Kinh Nghĩa Thục đóng vai trò gì với chữ Quốc ngữ?
Trường được lập năm một nghìn chín trăm lẻ bảy ở Hà Nội, dạy học và cổ động dùng chữ Quốc ngữ như công cụ mở mang dân trí. Dù hoạt động ngắn, nó có ảnh hưởng lớn tới phong trào duy tân.
Chữ Nôm khác chữ Quốc ngữ thế nào?
Chữ Nôm mượn và ghép các bộ phận chữ Hán để ghi âm tiếng Việt, khó học hơn nhiều. Chữ Quốc ngữ dùng chữ cái La tinh kèm dấu, ghi âm trực tiếp nên dễ học hơn.
