Tri hành hợp nhất là tư tưởng của Vương Dương Minh, một nhà nho và vị quan đời Minh sống vào cuối thế kỷ mười lăm, đầu thế kỷ mười sáu: biết và làm vốn là một, biết mà không làm thì chưa thật sự là biết. Ông đi tới ý tưởng này sau nhiều năm loay hoay với cách học thời đó và một quãng đời bị đày tới vùng núi xa xôi ở phía tây nam Trung Hoa.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Ai cũng từng biết hút thuốc là có hại, biết nên tập thể dục, biết nên gọi điện cho bố mẹ, mà vẫn không làm. Vương Dương Minh sẽ hỏi bạn một câu khó chịu: vậy bạn có thật sự biết không? Tập này kể ý tưởng ấy ra đời ra sao.
Bảy ngày ngồi nhìn bụi trúc
Thời Vương Dương Minh, cách học chính thống của Nho giáo theo giải thích của Chu Hy, nhà nho lớn đời Tống. Một ý quan trọng là cách vật trí tri: tìm hiểu đến tận cùng lý của từng sự vật thì sẽ đạt tới hiểu biết.
Có một giai thoại nổi tiếng kể rằng thời trẻ, Vương Dương Minh cùng một người bạn quyết tâm làm đúng như vậy. Họ ngồi trước một bụi trúc trong vườn, chăm chú nghĩ về cái lý của cây trúc. Người bạn được ba ngày thì đổ bệnh. Vương Dương Minh cố tới ngày thứ bảy rồi cũng ngã bệnh, mà vẫn không thấy được lý gì.
Câu chuyện có lẽ đã được kể cho tròn trịa hơn sự thật, nhưng nó cho thấy nỗi băn khoăn của ông: nếu hiểu biết nằm ở ngoài kia, trong từng sự vật, thì làm sao một người đi hết được.
Câu hỏi ấy theo ông nhiều năm, qua các kỳ thi, qua đường làm quan.
Bị đày tới Long Trường
Khoảng ba mươi lăm tuổi, vì dâng thư can ngăn một việc làm sai của triều đình, ông bị đánh đòn và bị đày tới Long Trường, một trạm dịch hẻo lánh giữa núi rừng vùng Quý Châu. Ở đó đời sống cực khổ, người bản địa nói tiếng khác, bệnh tật đe doạ.
Trong hoàn cảnh ấy, theo những gì học trò ông ghi lại, có một đêm ông bỗng hiểu ra: cái lý mình đi tìm không nằm ở bụi trúc, mà nằm sẵn trong tâm mình. Sự kiện này thường được gọi là Long Trường ngộ đạo.
Từ đó ông phát triển học thuyết thường gọi là tâm học, nhấn mạnh rằng mỗi người đều có sẵn lương tri, một khả năng phân biệt đúng sai bẩm sinh. Việc học là làm cho lương tri ấy sáng ra và được thể hiện trong hành động.
Nhiều ý tưởng lớn của lịch sử ra đời trong những hoàn cảnh bị dồn tới bước đường cùng. Long Trường là một ví dụ.
Biết và làm là một
Từ nền tảng đó, Vương Dương Minh đưa ra ý tri hành hợp nhất. Ông cho rằng người ta hay tách biết và làm thành hai việc: biết trước, làm sau. Và vì tách ra, nhiều người cả đời chỉ ở bước biết, không bao giờ tới bước làm.
Theo ông, biết thật thì tự nhiên sẽ làm. Ông lấy ví dụ: thấy một màu đẹp là đã thích ngay, ngửi mùi hôi là đã ghét ngay, không có chuyện thấy xong rồi mới quyết định thích. Biết hiếu thảo mà không làm điều hiếu thảo thì chưa thật biết hiếu thảo, chỉ là nói về hiếu thảo.
Học trò ghi lại lời ông, đại ý: biết mà không làm thì chỉ là chưa biết. Biết là khởi đầu của làm, làm là sự hoàn thành của biết.
Ý tưởng này gây tranh cãi lớn với những người theo Chu Hy. Họ lo rằng đặt hết vào tâm sẽ khiến người ta coi nhẹ việc học sách vở. Cuộc tranh luận giữa hai dòng ấy kéo dài nhiều thế kỷ.
Ý tưởng đi xa
Tư tưởng của Vương Dương Minh lan rộng ở Trung Hoa đời Minh, rồi sang Nhật Bản, nơi nó trở thành một dòng học riêng có ảnh hưởng tới nhiều người hành động trong lịch sử Nhật. Sang Triều Tiên cũng có những người theo.
Ở Việt Nam, Nho học theo dòng chính thống của Chu Hy chiếm ưu thế trong thi cử, nên tâm học của Vương Dương Minh ít ảnh hưởng hơn. Nhưng ý học đi đôi với hành thì quen thuộc với người Việt qua lời dạy của nhiều thế hệ thầy đồ.
Thú vị là ở bên kia thế giới, nhiều thế kỷ sau, John Dewey cũng đi tới chỗ coi trọng việc học qua làm, mà mình đã kể trong một tập trước. Hai người ở hai thời, hai nền văn hoá, gặp nhau ở chỗ không tin vào thứ hiểu biết chỉ nằm trên giấy.
Mình không nói họ nói cùng một điều. Vương Dương Minh nói về đạo đức và tâm, Dewey nói về giáo dục và kinh nghiệm. Nhưng họ cùng chỉ ra khoảng cách giữa biết và làm là nơi nhiều người mắc kẹt.
Khi mình biết mà không làm
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Câu của Vương Dương Minh rất khó chịu nếu đọc thật lòng. Mình biết nhiều điều tốt mà không làm. Theo ông, đó là dấu hiệu mình chưa thật sự biết, chỉ mới biết bằng đầu chứ chưa biết bằng cả con người.
Một cách dùng ý tưởng này là thôi tích luỹ thêm kiến thức về một việc mà mình chưa làm. Đọc thêm mười bài về tập thể dục không giúp bằng đi bộ mười phút ngay chiều nay.
Cách khác là thử biến mỗi điều mới học thành một hành động nhỏ trong vòng một ngày. Học được một cách nói chuyện tử tế hơn, hãy dùng nó với người đầu tiên mình gặp. Biết khi ấy mới thành của mình.
Bụi trúc không dạy được Vương Dương Minh, nhưng những năm sống thật ở Long Trường thì dạy được. Câu hỏi cho bạn: điều gì bạn đã biết từ lâu mà vẫn chưa làm, và có phải mình thật sự đã biết nó?
Câu hỏi thường gặp
Tri hành hợp nhất nghĩa là gì?
Nghĩa là biết và làm là một thể thống nhất, không tách rời. Theo Vương Dương Minh, biết thật thì tự nhiên sẽ làm, còn biết mà không làm thì chưa thật sự là biết.
Vương Dương Minh là ai?
Ông là nhà nho, nhà tư tưởng và vị quan đời Minh ở Trung Hoa, sống vào cuối thế kỷ mười lăm, đầu thế kỷ mười sáu, người sáng lập dòng tâm học có ảnh hưởng lớn ở Đông Á.
Câu chuyện nhìn bụi trúc có thật không?
Đó là giai thoại được kể lại trong sách vở về ông, có thể đã được làm cho tròn trịa. Nó minh hoạ nỗi băn khoăn của ông với cách học tìm lý trong từng sự vật.
Tâm học khác lý học của Chu Hy thế nào?
Lý học của Chu Hy nhấn mạnh tìm hiểu lý của sự vật bên ngoài qua học tập và suy xét. Tâm học của Vương Dương Minh nhấn mạnh lý nằm sẵn trong tâm, và việc học là làm sáng lương tri qua hành động.
Làm sao áp dụng tri hành hợp nhất trong đời thường?
Hãy biến mỗi điều mình học được thành một hành động nhỏ càng sớm càng tốt, và dùng hành động làm thước đo cho việc mình đã hiểu tới đâu thay vì chỉ đọc thêm.
