Thuyết chướng khí cho rằng bệnh tật sinh ra từ không khí ô uế, từ mùi hôi thối bốc lên ở rác rưởi, đầm lầy, xác chết. Nó sai về cơ chế, vì phần lớn bệnh truyền nhiễm do vi sinh vật gây ra. Nhưng chính vì sợ mùi hôi, người ta đã xây cống ngầm, dọn rác, làm sạch nguồn nước, và vô tình chặn được nhiều đường lây của vi khuẩn. Một ý tưởng sai đã cứu rất nhiều người.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Chương này mình kể về những ý tưởng sai từng được tin, và mình muốn bắt đầu bằng một ý tưởng sai mà rất có ích. Người Việt mình cũng có một phiên bản quen thuộc của nó, trong mấy chữ rừng thiêng nước độc.
Từ Hy Lạp tới rừng thiêng nước độc
Ý tưởng không khí xấu gây bệnh rất cổ. Thầy thuốc Hy Lạp cổ đại đã viết về ảnh hưởng của không khí, nước và nơi chốn tới sức khoẻ. Chữ chướng khí trong nhiều thứ tiếng châu Âu bắt nguồn từ một chữ Hy Lạp nghĩa là sự ô uế.
Tên bệnh sốt rét trong tiếng Anh và nhiều thứ tiếng khác bắt nguồn từ tiếng Ý, nghĩa đen là không khí xấu. Người ta thấy bệnh hay xảy ra gần đầm lầy, nơi không khí ẩm và có mùi, nên đổ cho không khí.
Ở phương Đông, sách y học và sử sách hay nhắc tới sơn lam chướng khí, khí độc nơi rừng núi. Người Việt xưa sợ lên vùng rừng núi vì ai đi về cũng dễ sốt rét, và gọi đó là rừng thiêng nước độc.
Quan sát thì đúng: ở những nơi ấy người ta hay ốm thật. Chỉ có lời giải thích là sai. Thủ phạm thật là con muỗi sinh sôi ở vùng nước đọng, chứ không phải không khí.
Mùa hè hôi thối của London
Thế kỷ mười chín, London phình to nhanh chóng. Chất thải từ hàng triệu người đổ thẳng xuống sông Thames, dòng sông cũng là nguồn nước uống của nhiều khu.
Mùa hè năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, trời nóng bất thường, dòng sông bốc mùi khủng khiếp tới mức người ta gọi đó là Mùa hôi thối lớn. Toà nhà quốc hội nằm ngay bên sông, rèm cửa phải tẩm hoá chất để át mùi.
Các nghị sĩ, phần lớn tin thuyết chướng khí, sợ rằng mùi hôi sẽ gây dịch bệnh hàng loạt. Chỉ trong thời gian ngắn, họ thông qua kế hoạch xây một hệ thống cống ngầm khổng lồ, đưa nước thải ra xa khỏi trung tâm thành phố.
Kỹ sư Joseph Bazalgette chỉ huy công trình kéo dài nhiều năm. Hệ thống cống ấy đến nay vẫn là xương sống của London.
Sai lý do, đúng việc làm
Điều thú vị là hệ thống cống được xây để xua mùi, nhưng nó lại tách nước thải khỏi nước uống. Và như John Snow đã chỉ ra, bệnh tả lây qua nước bị nhiễm chất thải. Thế là những trận dịch tả lớn ở London giảm hẳn.
Nhà cải cách vệ sinh Edwin Chadwick, một người tin thuyết chướng khí rất mạnh, từng nói đại ý rằng mọi mùi hôi, nếu nặng, đều là bệnh. Ông vận động cho nước sạch, cống rãnh, dọn rác ở các thành phố Anh. Những việc đó cứu được rất nhiều người, dù lý do ông đưa ra không đúng.
Florence Nightingale, như mình từng kể, cũng tin chướng khí và đòi thông gió, giữ sạch bệnh viện, và tỉ lệ tử vong giảm.
Lịch sử y tế công cộng có một chương kỳ lạ: nhiều cải cách quan trọng nhất được thúc đẩy bởi một lý thuyết sai. Lý thuyết sai nhưng nó chỉ đúng hướng: tránh xa sự bẩn.
Khi ý tưởng sai bắt đầu gây hại
Nhưng một ý tưởng sai không mãi có ích. Vì tin bệnh do không khí, người ta có khi bỏ qua nguồn nước, như hội đồng y tế London từng bác bỏ giả thuyết của John Snow. Có nơi đổ nước thải ra sông cho đỡ mùi trong phố, mà lại làm bẩn nguồn nước của khu khác.
Với bệnh sốt rét, tin vào không khí xấu khiến người ta đóng cửa ban đêm, tránh khí đêm, những việc vô tình giảm muỗi đốt một chút, nhưng không nhắm vào thủ phạm thật.
Cuối thế kỷ mười chín, một bác sĩ quân y người Pháp tìm ra ký sinh trùng sốt rét trong máu người bệnh. Rồi năm một nghìn tám trăm chín mươi bảy, bác sĩ người Anh Ronald Ross chứng minh muỗi truyền bệnh. Từ đó, cách phòng sốt rét nhắm vào muỗi và nơi nước đọng, hiệu quả hơn nhiều.
Thuyết mầm bệnh thay thế thuyết chướng khí không phải trong một ngày, mà qua vài chục năm, khi bằng chứng tích luỹ đủ.
Ý tưởng sai có ích dạy gì cho mình?
Giờ mình nói sang bài học. Một ý tưởng sai có thể dẫn tới việc làm đúng, nếu nó tình cờ chỉ cùng hướng với sự thật. Nhưng đừng vì nó đang có ích mà ngừng hỏi nó có đúng không. Khi gặp tình huống mới, ý tưởng sai sẽ dẫn đi lạc.
Trong đời thường, mình có nhiều niềm tin kiểu này. Ví dụ tin rằng một thói quen tốt vì một lý do sai. Thói quen vẫn tốt, nhưng hiểu đúng lý do giúp mình áp dụng nó đúng chỗ.
Câu chuyện cũng cho thấy quan sát của người xưa đáng trân trọng dù lời giải thích sai. Rừng thiêng nước độc là một quan sát có thật về sốt rét. Đừng gạt bỏ kinh nghiệm dân gian chỉ vì lời giải thích của nó lỗi thời, hãy tìm lời giải thích đúng cho nó.
Câu hỏi cho bạn: trong những thói quen tốt của mình, có cái nào bạn đang làm vì một lý do mà bạn chưa từng kiểm lại?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết chướng khí là gì?
Là ý tưởng cho rằng bệnh tật sinh ra từ không khí ô uế, mùi hôi thối bốc lên từ rác, đầm lầy hay xác chết. Nó phổ biến ở nhiều nền văn hoá cho tới cuối thế kỷ mười chín.
Sơn lam chướng khí nghĩa là gì?
Là cách nói chỉ khí độc nơi rừng núi, thường gắn với bệnh sốt cao ở người lên vùng núi. Ngày nay ta biết phần lớn những cơn sốt ấy là sốt rét do muỗi truyền.
Mùa hôi thối lớn ở London là gì?
Là mùa hè năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, khi sông Thames bốc mùi khủng khiếp vì chất thải. Sự kiện này thúc đẩy quốc hội Anh xây hệ thống cống ngầm lớn cho thành phố.
Ai chứng minh muỗi truyền bệnh sốt rét?
Bác sĩ người Anh Ronald Ross chứng minh vai trò của muỗi trong việc truyền ký sinh trùng sốt rét vào cuối thế kỷ mười chín, và được trao giải Nobel y học vì công trình này.
Vì sao thuyết sai vẫn giúp giảm bệnh?
Vì các biện pháp chống mùi hôi như dọn rác, xây cống, làm sạch nước cũng loại bỏ nơi vi khuẩn sinh sôi và chặn đường lây qua nước. Lý do sai nhưng việc làm trùng với điều cần làm.
