Công ty cổ phần là ý tưởng cho phép rất nhiều người góp vốn bằng những phần nhỏ gọi là cổ phần, cùng chia lời, cùng chịu rủi ro, và có thể bán phần của mình cho người khác mà công ty vẫn tiếp tục hoạt động. Hình mẫu nổi tiếng nhất ra đời ở Hà Lan đầu thế kỷ mười bảy, gắn với những chuyến tàu buôn đường xa sang phương Đông.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này mình không bàn mua cổ phiếu nào, mình không khuyên đầu tư. Mình kể lịch sử của một ý tưởng: vì sao những người không quen nhau lại dám góp tiền chung cho một chuyến tàu sẽ đi mấy năm mới về, và ý tưởng ấy đã từng làm cả một quốc gia phát sốt như thế nào.
Một chuyến tàu, nhiều người góp
Thế kỷ mười sáu, mười bảy, một chuyến tàu từ châu Âu sang vùng Đông Nam Á mua hương liệu có thể đem về lợi nhuận khổng lồ, hoặc mất trắng vì bão, bệnh tật, cướp biển. Không mấy ai đủ tiền và đủ gan để tự mình gánh một chuyến.
Cách làm quen thuộc thời đó là góp vốn theo từng chuyến. Nhiều người góp, tàu đi, về thì chia lời rồi giải tán. Lần sau lại góp từ đầu. Ý tưởng chia rủi ro đã có, nhưng mỗi lần là một cuộc làm ăn ngắn hạn.
Thật ra hình thức góp vốn chung đã có từ rất xưa. Người La Mã có những hội nhận thầu thu thuế với nhiều người góp phần. Các thương nhân Ý thời trung cổ có hợp đồng một người bỏ vốn, một người đi buôn, rồi chia lời.
Cái mới của thế kỷ mười bảy là biến việc góp vốn thành một thứ lâu dài, có thể mua bán.
Công ty Đông Ấn Hà Lan và những cổ phần mua bán được
Năm một nghìn sáu trăm lẻ hai, các nhóm buôn bán ở Hà Lan được gộp lại thành Công ty Đông Ấn Hà Lan. Vốn của công ty không giải tán sau mỗi chuyến mà giữ lại nhiều năm. Người góp vốn được chia lời định kỳ.
Điều quan trọng là người nắm cổ phần có thể bán phần của mình cho người khác, thay vì phải đợi công ty giải tán. Ở Amsterdam hình thành một nơi mua bán những cổ phần ấy, thường được coi là một trong những thị trường chứng khoán sớm nhất.
Ý tưởng này giải quyết một mâu thuẫn: công ty cần vốn dài hạn, còn người góp vốn muốn có thể rút ra khi cần. Thị trường mua bán cổ phần đáp ứng cả hai.
Cũng phải nói rõ, công ty này không chỉ buôn bán. Nó được trao quyền như một nhà nước thu nhỏ, có quân đội, ký hiệp ước, và gắn với nhiều cuộc chinh phục, bạo lực ở vùng thuộc địa. Lịch sử của ý tưởng công ty cổ phần không thể kể mà bỏ qua mặt tối ấy.
Khi cả nước phát sốt: bong bóng biển Nam
Một ý tưởng hay cũng có thể bị thổi phồng. Năm một nghìn bảy trăm hai mươi, ở Anh, cổ phần của Công ty biển Nam tăng giá chóng mặt chỉ trong vài tháng. Người ta mua vì thấy người khác mua và giá cứ lên, rồi hàng loạt công ty khác mọc lên kêu gọi góp vốn với những dự án mơ hồ.
Rồi giá sụp. Rất nhiều người mất trắng. Cụm từ bong bóng để chỉ một cơn sốt giá rồi vỡ đã đi vào ngôn ngữ kinh tế từ thời đó.
Có một giai thoại được kể nhiều rằng Isaac Newton cũng thua lỗ nặng trong vụ này, và than rằng mình tính được chuyển động của các thiên thể nhưng không tính được sự điên rồ của con người. Việc ông thua lỗ có ghi chép ủng hộ, còn câu than thì nhiều khả năng là chuyện người đời sau đặt vào miệng ông.
Bài học từ đó tới nay vẫn được nhắc: một cơ chế tốt cho việc gom vốn cũng là một cơ chế rất dễ bị lòng tham và đám đông kéo đi.
Trách nhiệm hữu hạn: mảnh ghép cuối
Còn một mảnh ghép quan trọng nữa. Thời đầu, nếu công ty phá sản, người góp vốn có thể phải chịu trách nhiệm cả bằng tài sản riêng của mình. Ai dám góp tiền vào một công ty mà mình không điều hành?
Ý tưởng trách nhiệm hữu hạn trả lời: người góp vốn chỉ mất tối đa số tiền đã góp, không mất nhà cửa riêng. Ý tưởng này có từ trước, nhưng được phổ biến rộng ở Anh và nhiều nước châu Âu qua các đạo luật vào giữa thế kỷ mười chín.
Nhờ đó, người bình thường có thể góp một khoản nhỏ vào một doanh nghiệp lớn mà không sợ mất tất cả. Vốn từ hàng nghìn gia đình đổ về xây đường sắt, nhà máy.
Nhưng nó cũng có mặt trái: khi rủi ro của người góp vốn bị giới hạn, một phần rủi ro chuyển sang người cho vay, người lao động và xã hội. Đây là cuộc tranh luận vẫn còn tới hôm nay.
Ý tưởng này dạy gì cho mình?
Giờ mình nói sang bài học. Công ty cổ phần là một ý tưởng xã hội chứ không chỉ là ý tưởng tài chính: nó cho phép những người không quen nhau cùng làm một việc lớn, dựa vào luật lệ thay vì tình thân.
Nó cũng cho thấy một ý tưởng tốt luôn cần đi kèm luật chơi. Không có quy định về minh bạch sổ sách, về trách nhiệm người điều hành, thì cơn sốt kiểu biển Nam có thể lặp lại.
Nếu bạn từng góp vốn chung với bạn bè mở một quán nhỏ, bạn đã chạm vào đúng những câu hỏi của người Hà Lan xưa: ai được chia lời bao nhiêu, ai muốn rút thì sao, lỗ thì ai chịu. Nói rõ những điều đó từ đầu, bằng giấy trắng mực đen, là cách giữ cả tiền lẫn tình bạn.
Còn khi thấy mọi người quanh mình đổ xô vào một thứ chỉ vì giá đang lên, hãy nhớ năm một nghìn bảy trăm hai mươi. Câu hỏi cho bạn: nếu góp vốn chung với người khác, bạn đã thoả thuận rõ chuyện rút ra và chịu lỗ chưa?
Câu hỏi thường gặp
Công ty cổ phần đầu tiên trên thế giới là công ty nào?
Khó chỉ đích danh một công ty đầu tiên vì có nhiều hình thức góp vốn chung trước đó. Công ty Đông Ấn Hà Lan thành lập năm một nghìn sáu trăm lẻ hai thường được nhắc như hình mẫu sớm và có ảnh hưởng nhất với cổ phần mua bán được.
Cổ phần khác khoản cho vay thế nào?
Người có cổ phần là đồng chủ sở hữu, được chia lời nếu có lãi và chịu lỗ nếu công ty làm ăn kém. Người cho vay thì được trả lãi theo thoả thuận và thường được ưu tiên đòi tiền trước khi công ty chia cho chủ.
Bong bóng kinh tế là gì?
Là khi giá một loại tài sản tăng rất cao so với giá trị thực của nó, chủ yếu vì người ta kỳ vọng sẽ bán lại được với giá cao hơn, rồi sau đó sụp mạnh khi niềm tin đổi chiều.
Trách nhiệm hữu hạn có ý nghĩa gì với người góp vốn?
Nghĩa là nếu công ty phá sản, người góp vốn thường chỉ mất số tiền đã góp, không phải trả nợ của công ty bằng tài sản riêng. Quy định cụ thể tuỳ luật mỗi nước và loại hình doanh nghiệp, nên khi lập công ty hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh.
Góp vốn mở quán với bạn bè nên lưu ý gì?
Nên viết thoả thuận rõ về số vốn mỗi người, cách chia lời, ai điều hành, cách rút vốn và cách xử lý khi lỗ. Với số tiền lớn, nên nhờ người hiểu luật xem qua.
