Ý tưởng hai lưỡi kéo của Alfred Marshall nói rằng giá cả không do riêng người bán hay riêng người mua quyết định, mà do cả hai cùng lúc, giống như tờ giấy bị cắt bởi cả lưỡi kéo trên lẫn lưỡi kéo dưới. Hình ảnh giản dị ấy, đưa ra năm một nghìn tám trăm chín mươi, đã khép lại một cuộc tranh luận dài và làm nên cách hiểu cung cầu mà sách giáo khoa kinh tế dùng tới hôm nay.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này mình không dự báo giá nào, chỉ kể lịch sử một ý tưởng. Mình sẽ bắt đầu bằng một câu đố mà Adam Smith từng đặt ra về nước và kim cương, đi qua cuộc cãi nhau về giá trị suốt một thế kỷ, rồi tới tiệm may với hai lưỡi kéo.
Câu đố nước và kim cương
Adam Smith từng nêu một điều kỳ lạ: nước cần thiết cho sự sống bậc nhất mà gần như không đổi được gì, còn kim cương chẳng mấy công dụng trong đời sống lại đổi được rất nhiều hàng hoá. Vậy giá trị của một thứ nằm ở đâu?
Câu đố này được gọi là nghịch lý giá trị. Nó cho thấy ích lợi tổng thể của một món đồ không quyết định giá của nó. Phải có một cách giải thích khác.
Nhiều nhà kinh tế học cổ điển như Smith và David Ricardo nghiêng về phía chi phí sản xuất, đặc biệt là lao động: một món đồ đắt vì cần nhiều công sức để làm ra. Kim cương khó đào, nước thì có sẵn.
Cách giải thích ấy có lý, nhưng có những chỗ không khớp. Một chai rượu quý để lâu năm, công làm không tăng mà giá cứ tăng. Một bức tranh của danh hoạ có giá chẳng liên quan gì tới số giờ vẽ.
Khi phía người mua lên tiếng
Khoảng những năm bảy mươi của thế kỷ mười chín, gần như cùng lúc, ba nhà kinh tế ở ba nước là William Jevons ở Anh, Carl Menger ở Áo và Léon Walras ở Thuỵ Sĩ, đưa ra một cách nhìn mới. Đây lại là một ví dụ của phát hiện đồng thời mà mình từng kể.
Họ cho rằng giá trị đến từ phía người dùng, và quan trọng là ích lợi của đơn vị thêm vào cuối cùng. Cốc nước đầu tiên khi khát vô cùng quý, cốc thứ mười thì chẳng ai cần. Vì nước có rất nhiều, cốc nước thêm vào gần như vô giá trị. Kim cương hiếm, nên một viên thêm vẫn rất quý.
Ý tưởng này được gọi là cách mạng cận biên, chữ cận biên chỉ cái phần thêm vào ở mép. Nó giải được câu đố của Smith một cách gọn gàng.
Thế là hai phe hình thành: một phe nói giá do chi phí, một phe nói giá do ích lợi của người mua. Cuộc tranh cãi kéo dài khá gay gắt.
Hai lưỡi kéo của Marshall
Năm một nghìn tám trăm chín mươi, nhà kinh tế người Anh Alfred Marshall ra cuốn Nguyên lý kinh tế học. Ông viết rằng tranh cãi xem giá trị do ích lợi hay do chi phí quyết định cũng vô lý như tranh cãi xem lưỡi trên hay lưỡi dưới của chiếc kéo cắt tờ giấy.
Theo Marshall, phía người mua tạo nên đường cầu: giá càng cao người ta càng mua ít. Phía người bán tạo nên đường cung: giá càng cao người ta càng muốn bán nhiều. Giá thị trường nằm ở chỗ hai đường gặp nhau.
Ông còn thêm yếu tố thời gian. Trong ngắn hạn, lượng hàng có sẵn gần như cố định, nên phía người mua quyết định giá nhiều hơn. Trong dài hạn, người sản xuất có thời gian điều chỉnh, nên chi phí đóng vai trò lớn hơn.
Marshall vẽ những đường cung cầu trong sách, và hình vẽ hai đường cắt nhau ấy trở thành biểu tượng quen thuộc nhất của môn kinh tế học.
Hai lưỡi kéo ở chợ quê
Bạn thấy hai lưỡi kéo ở chợ mỗi ngày. Sau một trận bão lớn, rau xanh ở nhiều chợ lên giá. Lượng rau đổ về giảm, trong khi bữa cơm nhà nào cũng cần rau. Lưỡi cung bị dịch, giá phải lên.
Ngược lại, vào chính vụ, khi cả vùng cùng thu hoạch một loại quả, giá có khi rớt tới mức người trồng chẳng muốn hái. Lưỡi cung lại dịch, lần này về phía nhiều hàng.
Còn khi một món đột nhiên thành mốt, nhiều người tìm mua, giá tăng dù chi phí làm ra không đổi. Đó là lưỡi cầu dịch chuyển.
Mô hình của Marshall đơn giản hoá thực tế rất nhiều, và các nhà kinh tế về sau đã bổ sung không ít chỗ nó không giải thích được. Nhưng như một cách nghĩ đầu tiên, nó giúp mình hỏi đúng câu: chuyện gì đang xảy ra ở phía người bán, và chuyện gì ở phía người mua.
Nghĩ bằng hai lưỡi kéo
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Mỗi khi nghe ai giải thích giá cả chỉ bằng một phía, như giá tăng vì con buôn tham lam, hay giá tăng chỉ vì chi phí, hãy nhớ tới chiếc kéo. Hiếm khi chỉ một lưỡi làm nên chuyện.
Nếu bạn bán hàng, cách nghĩ này giúp bạn không chỉ nhìn chi phí của mình mà nhìn cả người mua: họ cần món này tới đâu, có món thay thế không.
Câu chuyện của ý tưởng này còn dạy một điều về tranh luận: nhiều cuộc cãi nhau kéo dài vì mỗi bên cầm một lưỡi kéo và nghĩ mình cầm cả chiếc kéo. Người giải quyết được tranh luận thường là người nhìn ra hai bên đều đúng một nửa.
Câu hỏi cho bạn: trong cuộc tranh luận gần nhất của bạn, có phải mỗi bên đang cầm một lưỡi kéo không?
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý nước và kim cương được giải thích thế nào?
Nhờ ý tưởng giá trị cận biên: nước có rất nhiều nên một đơn vị nước thêm vào có giá trị thấp, còn kim cương hiếm nên một viên thêm vẫn có giá trị cao. Giá phản ánh phần thêm vào chứ không phản ánh ích lợi tổng thể.
Alfred Marshall là ai?
Ông là nhà kinh tế học người Anh cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, tác giả cuốn Nguyên lý kinh tế học, người phổ biến cách vẽ đường cung và đường cầu.
Cách mạng cận biên là gì?
Là bước ngoặt trong tư tưởng kinh tế khoảng những năm bảy mươi của thế kỷ mười chín, khi Jevons, Menger và Walras độc lập với nhau đưa ra ý tưởng giá trị phụ thuộc vào ích lợi của đơn vị thêm vào cuối cùng.
Vì sao giá rau hay tăng sau bão?
Vì bão làm giảm lượng rau thu hoạch và vận chuyển về chợ, trong khi nhu cầu ăn rau hằng ngày gần như không đổi. Khi cung giảm mà cầu giữ nguyên, giá thường tăng.
Mô hình cung cầu có giải thích được mọi giá cả không?
Không. Nó là bước khởi đầu hữu ích, nhưng thực tế còn có độc quyền, thông tin không đầy đủ, quy định của nhà nước, thói quen và tâm lý người mua làm giá cả lệch khỏi mô hình đơn giản.
