Lời khuyên của John Stuart Mill rất ngắn: người chỉ biết lý lẽ của phía mình thì biết rất ít về chính điều đó. Trong cuốn Bàn về tự do xuất bản năm một nghìn tám trăm năm mươi chín, ông viết rằng muốn hiểu thật một quan điểm, ta phải nghe những lý lẽ mạnh nhất của phía bên kia, và nghe từ chính những người tin vào nó, chứ không phải qua lời tóm tắt của người phản đối họ.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này không bàn quan điểm nào đúng, mình tránh mọi chuyện chính trị hôm nay. Mình chỉ kể một thói quen tư duy mà một triết gia thế kỷ mười chín đã viết rất hay, và một nhà hùng biện La Mã đã làm từ hai nghìn năm trước.
Một đứa trẻ được dạy quá sớm
John Stuart Mill sinh năm một nghìn tám trăm lẻ sáu ở London. Cha ông, một nhà tư tưởng, dạy con theo một chương trình khắt khe hiếm có: học tiếng Hy Lạp từ khoảng ba tuổi, tiếng La tinh từ khoảng tám tuổi, đọc sách triết học, kinh tế từ khi còn là thiếu niên.
Theo lời Mill kể trong tự truyện, khoảng hai mươi tuổi, ông rơi vào một cuộc khủng hoảng tinh thần nặng. Ông thấy mình biết rất nhiều mà cảm thấy rất ít. Ông tìm lại sự cân bằng phần nào nhờ thơ ca và những người bạn có cách nghĩ khác cha mình.
Trải nghiệm ấy có lẽ góp phần làm ông trân trọng những quan điểm khác với quan điểm mình được dạy. Ông hiểu rằng một người có thể được nhồi đầy một hệ thống tư tưởng mà vẫn thiếu một nửa bức tranh.
Về sau, ông viết nhiều tác phẩm về triết học, kinh tế, về quyền của phụ nữ. Và trong cuốn Bàn về tự do, có một đoạn mà người dạy tư duy phản biện vẫn hay trích.
Người chỉ biết phía mình
Mill lập luận rằng ngay cả khi ý kiến của ta đúng, nếu ta chưa từng nghe và hiểu lý lẽ phản đối, thì ta giữ nó như một định kiến chứ không như một hiểu biết. Ta không biết vì sao nó đúng, và vì thế không bảo vệ được nó khi bị chất vấn.
Ông dẫn một tấm gương từ thời La Mã: nhà hùng biện Cicero được ghi nhận là luôn nghiên cứu lý lẽ của đối phương kỹ không kém, thậm chí kỹ hơn, lý lẽ của chính mình. Với một luật sư, không hiểu đối phương là thua trước khi vào phòng xử.
Mill còn thêm một điều tinh tế: phải nghe lý lẽ ấy từ những người thật sự tin vào nó, những người bảo vệ nó hết lòng và trình bày nó ở dạng mạnh nhất. Nghe qua lời thầy giáo của phe mình tóm tắt lại thì thường chỉ là một phiên bản yếu ớt, dễ đánh đổ.
Nghĩa là đọc bài chê một cuốn sách không thay được việc đọc chính cuốn sách đó.
Vì sao điều này khó đến vậy?
Đọc người mình không đồng ý là một trải nghiệm khó chịu. Mỗi câu ngược ý mình như một lần bị chạm vào. Bản năng muốn đóng sách lại, hoặc đọc chỉ để tìm chỗ sai mà chê.
Ngày nay, các công cụ tìm kiếm và mạng xã hội còn làm việc này khó hơn. Chúng có xu hướng đưa cho ta thêm những gì ta đã thích, và ta dễ sống trong một căn phòng chỉ vọng lại tiếng của chính mình.
Thêm một cái bẫy nữa: ta hay đọc phiên bản tệ nhất của phía bên kia, những bình luận gay gắt, những lập luận vụng về, rồi kết luận rằng cả phía ấy đều như vậy. Đó là đọc để tự trấn an, không phải đọc để hiểu.
Mill đòi một điều ngược lại: tìm người giỏi nhất, tử tế nhất của phía bên kia, và đọc họ với thái độ của người muốn hiểu.
Một bài tập: trình bày giúp đối phương
Có một bài tập rất hay xuất phát từ tinh thần này. Trước khi phản bác ai, hãy thử trình bày lại quan điểm của họ, tốt tới mức họ phải nói đúng là mình nghĩ vậy, thậm chí còn nói hay hơn mình. Chỉ khi làm được điều đó, bạn mới có quyền phản bác.
Bài tập này có ba lợi ích. Nó buộc bạn hiểu thật. Nó làm người kia cảm thấy được tôn trọng, nên họ cũng sẵn lòng nghe bạn hơn. Và đôi khi, trong lúc trình bày giúp đối phương, bạn nhận ra họ đúng một phần.
Trong một gia đình, khi hai thế hệ bất đồng về cách nuôi con, cách tiêu tiền, bài tập này có thể làm dịu đi rất nhiều. Bố mẹ trình bày lại lý lẽ của con, con trình bày lại lý lẽ của bố mẹ, trước khi ai nói ý mình.
Đây là tinh thần của người Việt khi nói trà dư tửu hậu: ngồi xuống, rót chén trà, nghe nhau cho hết rồi mới nói.
Đọc người khác ý mình như một thói quen
Giờ mình nói sang cách biến lời Mill thành thói quen. Mỗi tháng, hãy chọn một chủ đề bạn có quan điểm rõ, rồi tìm một cuốn sách hay một bài viết tử tế của người nghĩ khác. Đọc hết, không bỏ ngang.
Khi đọc, ghi ra ba điểm mạnh nhất của họ, dù bạn không đồng ý. Rồi hỏi: quan điểm của mình trả lời ba điểm ấy thế nào.
Sau mỗi lần như vậy, có thể bạn vẫn giữ quan điểm cũ, nhưng giữ một cách hiểu biết hơn. Hoặc bạn điều chỉnh một phần. Cả hai đều là thắng lợi của tư duy độc lập.
Mill nói người chỉ biết phía mình thì biết rất ít. Câu hỏi cho bạn: với quan điểm mà bạn tin chắc nhất, bạn đã từng đọc trọn vẹn một người giỏi nhất của phía bên kia chưa?
Câu hỏi thường gặp
John Stuart Mill là ai?
Ông là nhà triết học và kinh tế học người Anh thế kỷ mười chín, tác giả nhiều tác phẩm có ảnh hưởng như Bàn về tự do, nổi tiếng với những lập luận về tự do tư tưởng và tự do ngôn luận.
Câu người chỉ biết phía mình thì biết rất ít nằm ở đâu?
Ý này nằm trong cuốn Bàn về tự do của Mill, xuất bản năm một nghìn tám trăm năm mươi chín, ở phần ông bàn về giá trị của việc nghe ý kiến trái chiều.
Vì sao phải nghe lý lẽ từ người thật sự tin vào nó?
Vì người phản đối thường tóm tắt quan điểm của đối phương ở dạng yếu nhất. Chỉ người tin vào quan điểm ấy mới trình bày nó ở dạng mạnh nhất, giúp ta hiểu đúng.
Đọc người không đồng ý có làm mình mất lập trường không?
Không. Nó giúp lập trường của mình vững hơn vì hiểu rõ lý do, hoặc giúp mình điều chỉnh khi thấy phía kia có lý. Cả hai đều tốt hơn giữ lập trường mà không biết vì sao.
Làm sao tranh luận trong gia đình mà không căng thẳng?
Hãy để mỗi người trình bày lại quan điểm của người kia trước khi nói ý mình, nói chậm, tránh lời lẽ gay gắt, và nhớ rằng mục đích là hiểu nhau chứ không phải thắng.
