Ý tưởng học bằng cách làm của John Dewey cho rằng trẻ học tốt nhất khi được làm những việc thật, như nấu ăn, làm vườn, đóng đồ gỗ, dệt vải, rồi qua chính những việc đó mà gặp toán học, khoa học, lịch sử. Năm một nghìn tám trăm chín mươi sáu, ông mở một trường thí nghiệm ở Chicago để thử ý tưởng ấy, và nó ảnh hưởng tới giáo dục nhiều nước suốt thế kỷ hai mươi.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Có lẽ bạn từng nghe câu học đi đôi với hành từ thầy cô. Tập này kể về một triết gia người Mỹ đã cố biến câu ấy thành cả một ngôi trường, và cũng kể về lúc chính ông phải lên tiếng vì người ta làm ý tưởng của ông đi quá xa.
Lớp học kiểu ngồi im và nghe
Cuối thế kỷ mười chín, lớp học phổ biến ở Mỹ và nhiều nơi khác có hình ảnh khá giống nhau: bàn ghế bắt chặt xuống sàn thành hàng, học sinh ngồi im, thầy giảng, trò chép và học thuộc. Kiến thức được chia thành môn rời rạc, ít liên quan tới đời sống.
John Dewey, một nhà triết học và tâm lý học, thấy cách dạy ấy đi ngược lại cách trẻ con thật sự học. Ở ngoài trường, trẻ học bằng tò mò, bằng làm thử, bằng giải quyết những vấn đề có thật. Vào lớp, mọi thứ bị tách khỏi cuộc sống.
Ông còn có một mối quan tâm lớn hơn. Ông tin rằng trường học là nơi trẻ tập sống cùng nhau, tập hợp tác, tập tranh luận, những điều cần cho một cộng đồng tự quản.
Đối với ông, câu hỏi không phải là nhồi bao nhiêu kiến thức, mà là trẻ có học được cách suy nghĩ và cách sống với người khác không.
Trường thí nghiệm ở Chicago
Năm một nghìn tám trăm chín mươi sáu, khi làm việc ở Đại học Chicago, Dewey cùng vợ là Alice và các cộng sự mở một trường tiểu học thí nghiệm. Đúng như tên gọi, đây là nơi để thử ý tưởng, quan sát và điều chỉnh.
Học sinh ở đó nấu ăn, và trong lúc đong bột, chia phần, chúng học phân số. Chúng trồng cây, và học về đất, nước, mùa vụ. Chúng tự kéo sợi, dệt vải, và từ đó tìm hiểu con người qua các thời đại đã làm ra quần áo như thế nào.
Đóng một chiếc hộp gỗ cần đo đạc, tính toán, và cả bàn bạc với bạn xem làm thế nào. Môn học không biến mất, nhưng nó đến như công cụ để làm xong một việc thật.
Dewey ghi lại nhiều điều trong một bản tuyên ngôn ngắn về giáo dục, trong đó có ý được nhắc mãi: giáo dục là một quá trình của chính cuộc sống, chứ không chỉ là chuẩn bị cho cuộc sống về sau.
Ý tưởng đi xa, kể cả sang phương Đông
Ý tưởng của Dewey lan rộng trong phong trào được gọi là giáo dục tiến bộ ở Mỹ đầu thế kỷ hai mươi. Cuốn sách lớn của ông về mối liên hệ giữa giáo dục và đời sống cộng đồng, xuất bản năm một nghìn chín trăm mười sáu, được đọc ở nhiều nước.
Từ năm một nghìn chín trăm mười chín, Dewey sang Trung Quốc và ở lại khoảng hai năm, đi giảng ở nhiều nơi. Một số học trò Trung Quốc của ông về sau trở thành những nhà giáo dục có ảnh hưởng.
Những cách dạy như học qua dự án, học qua trải nghiệm, cho học sinh làm việc nhóm giải quyết một vấn đề thật, mà ngày nay các trường ở Việt Nam cũng hay nhắc tới, đều có họ hàng với ý tưởng của Dewey.
Tất nhiên Dewey không phát minh ra ý học đi đôi với hành. Phương Đông có câu ấy từ lâu, và nhiều nhà giáo dục trước ông đã nói tương tự. Cái ông làm là xây nó thành một triết lý có hệ thống và thử nó trong một ngôi trường thật.
Khi chính tác giả phải lên tiếng
Rồi ý tưởng bị đẩy đi quá xa. Một số trường nhân danh giáo dục tiến bộ đã bỏ gần hết cấu trúc, để học sinh làm gì thì làm, chiều theo mọi hứng thú, coi nhẹ việc học kiến thức có hệ thống.
Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, Dewey viết một cuốn sách mỏng về kinh nghiệm và giáo dục, trong đó ông phê phán chính những người tự nhận theo mình. Ông nói không phải trải nghiệm nào cũng mang tính giáo dục. Có những trải nghiệm vui mà rời rạc, không dẫn tới đâu.
Theo ông, người thầy không được đứng ngoài. Thầy phải hiểu sâu môn học để chọn những hoạt động dẫn học sinh từng bước tới hiểu biết có tổ chức hơn. Học bằng làm không có nghĩa là bỏ học.
Câu chuyện này giống chuyện Adam Smith với xưởng ghim: người đẻ ra ý tưởng thường thấy rõ giới hạn của nó hơn những người theo sau.
Học bằng làm trong gia đình và công việc
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Nếu muốn con hiểu phân số, hãy cho con chia bánh. Muốn con hiểu tiền, hãy cho con đi chợ với một khoản nhỏ và tự tính. Nhưng nhớ lời Dewey: sau khi làm, hãy cùng con nói lại xem đã học được gì.
Với người lớn, học bằng làm cũng là cách nhanh nhất để học một kỹ năng mới. Đọc mười bài về nấu ăn không bằng vào bếp nấu một lần. Nhưng nấu xong rồi suy nghĩ vì sao món này ngon, món kia hỏng, mới thành kinh nghiệm.
Còn nếu bạn dạy học hay hướng dẫn người mới, hãy chọn những việc thật vừa sức, có mục tiêu rõ, và đứng bên cạnh để gợi ý chứ không bỏ mặc.
Dewey nhắc rằng làm thôi chưa đủ, phải nghĩ về điều mình làm. Câu hỏi cho bạn: tuần này bạn đã làm việc gì mà chưa dừng lại một phút để tự hỏi mình học được gì từ nó?
Câu hỏi thường gặp
John Dewey là ai?
Ông là nhà triết học, tâm lý học và nhà giáo dục người Mỹ, sống từ giữa thế kỷ mười chín tới giữa thế kỷ hai mươi, một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất tới giáo dục hiện đại.
Trường thí nghiệm của Dewey dạy học thế nào?
Học sinh học qua những hoạt động thực tế như nấu ăn, làm vườn, dệt vải, làm đồ gỗ, và qua đó tiếp cận toán, khoa học, lịch sử. Giáo viên quan sát, điều chỉnh và ghi chép để cải tiến cách dạy.
Giáo dục tiến bộ là gì?
Là phong trào giáo dục đầu thế kỷ hai mươi coi trọng trải nghiệm, hứng thú của học sinh, học qua hoạt động và gắn trường học với đời sống cộng đồng, chịu ảnh hưởng mạnh từ Dewey.
Dewey có phản đối việc học kiến thức có hệ thống không?
Không. Ông phê phán những trường bỏ hết cấu trúc nhân danh ông, và nhấn mạnh người thầy phải hiểu sâu môn học để dẫn dắt học sinh tới hiểu biết có tổ chức.
Làm sao áp dụng học bằng làm cho con ở nhà?
Hãy giao cho con những việc thật vừa sức như nấu một món đơn giản, trồng một chậu cây, sửa một món đồ nhỏ, rồi cùng con nói lại xem đã làm thế nào và học được điều gì.
