Thuyết tự sinh cho rằng những sinh vật nhỏ có thể tự sinh ra từ vật không sống, giòi từ thịt thối, chuột từ đống giẻ, vi sinh vật từ nước canh để lâu. Ý tưởng ấy được tin hơn hai nghìn năm, bị nhà khoa học Ý Francesco Redi làm lung lay năm một nghìn sáu trăm sáu mươi tám, và bị Louis Pasteur bác bỏ dứt khoát bằng chiếc bình cổ cong hình cổ ngỗng vào đầu những năm sáu mươi của thế kỷ mười chín.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này kể một cuộc tranh luận kéo dài hai thế kỷ, mỗi lần tưởng đã xong lại bùng lên, và kết thúc bằng một thí nghiệm đẹp tới mức học sinh khắp thế giới vẫn học. Bạn sẽ thấy vì sao một niềm tin sai lại khó chết đến vậy.
Công thức làm ra chuột
Từ thời Aristotle, nhiều người tin rằng một số sinh vật tự sinh ra từ bùn, từ sương, từ vật thối rữa. Ý tưởng này rất hợp với kinh nghiệm hằng ngày: để miếng thịt ngoài trời vài hôm là có giòi, để bao thóc trong kho là có chuột.
Thế kỷ mười bảy, một nhà khoa học vùng Flanders tên Jan Baptist van Helmont, người làm nhiều thí nghiệm có giá trị khác, còn để lại một công thức nổi tiếng: nhét áo lót bẩn vào chum có lúa mì, vài tuần sau sẽ có chuột.
Ngày nay nghe thì buồn cười, chuột tất nhiên chui vào từ ngoài. Nhưng thời đó, đây là cách giải thích hợp lý cho một quan sát có thật. Người ta không có lý do để nghĩ rằng con vật nhỏ phải đến từ con vật khác.
Thuyết tự sinh vì thế không phải mê tín vô căn cứ. Nó là lời giải thích tự nhiên nhất cho điều mắt thấy, khi chưa có ai làm thí nghiệm đối chứng.
Redi phủ một miếng vải lên miệng lọ
Năm một nghìn sáu trăm sáu mươi tám, bác sĩ và nhà thơ người Ý Francesco Redi làm một thí nghiệm đơn giản. Ông đặt thịt vào nhiều lọ. Có lọ để hở, có lọ đậy kín, có lọ phủ một lớp vải mỏng.
Lọ để hở, ruồi bay vào, thịt có giòi. Lọ đậy kín, không có giòi. Lọ phủ vải, ruồi đậu trên vải và đẻ trứng ở đó, giòi xuất hiện trên lớp vải chứ không ở trong thịt.
Kết luận rõ ràng: giòi đến từ trứng ruồi, không tự sinh ra từ thịt. Lớp vải là chi tiết thông minh nhất, vì nó cho không khí vào, trả lời trước lời phản bác rằng thịt cần không khí mới sinh giòi.
Nhưng thuyết tự sinh không chết. Những người ủng hộ nói: đồng ý, con vật lớn như giòi thì không tự sinh, nhưng những sinh vật cực nhỏ thì sao.
Trận đấu lại với vi sinh vật
Khi kính hiển vi cho thấy thế giới vi sinh vật, cuộc tranh luận chuyển sang chúng. Một nồi nước canh đun sôi, để vài ngày là đục ngầu và đầy sinh vật nhỏ. Chúng ở đâu ra?
Giữa thế kỷ mười tám, một nhà tự nhiên học người Anh đun nước canh, đóng kín, vài ngày sau vẫn thấy vi sinh vật. Ông cho rằng đó là bằng chứng của tự sinh. Một linh mục và nhà khoa học người Ý là Lazzaro Spallanzani làm lại, đun lâu hơn và hàn kín miệng bình, thì nước canh không hỏng.
Phe tự sinh lại phản bác: đun lâu và hàn kín đã phá huỷ một sức sống nào đó trong không khí, nên sự sống không thể nảy sinh. Lời phản bác ấy khó bác bỏ, vì không ai đo được sức sống trong không khí.
Đây là điều mình muốn bạn để ý: một niềm tin sâu luôn tìm được lời giải thích để sống tiếp. Cần một thí nghiệm khéo hơn, trả lời luôn cả lời phản bác cuối cùng.
Chiếc bình cổ ngỗng
Đầu những năm sáu mươi của thế kỷ mười chín, Viện Hàn lâm Khoa học Paris treo giải cho ai làm sáng tỏ câu hỏi này. Louis Pasteur nghĩ ra một chiếc bình có cổ dài, uốn cong xuống rồi lại vòng lên, giống cổ con ngỗng.
Ông đổ nước canh vào, đun sôi cho chết hết vi sinh vật, rồi để nguội. Miệng bình vẫn để mở, không khí tự do đi vào. Nhưng bụi và vi sinh vật trong không khí bị giữ lại ở chỗ cong của cổ bình, không xuống được nước canh.
Nước canh giữ trong suốt rất lâu. Khi ông bẻ gãy cổ bình, hoặc nghiêng cho nước canh chạm vào chỗ cong có bụi, chỉ ít lâu sau nước canh đục ngầu đầy vi sinh vật.
Thí nghiệm trả lời luôn lời phản bác cũ: không khí vẫn vào được, sức sống trong không khí nếu có vẫn còn nguyên, vậy mà không có sự sống nào tự sinh ra. Trong một buổi thuyết trình ở Sorbonne, Pasteur tuyên bố thuyết tự sinh sẽ không bao giờ gượng dậy được sau đòn chí mạng của thí nghiệm đơn giản này. Một số bình của ông được kể là vẫn còn được giữ, trong suốt, tới hôm nay.
Thiết kế một thí nghiệm trả lời người phản đối
Giờ mình nói sang bài học. Thí nghiệm của Redi và Pasteur hay ở chỗ chúng đoán trước lời phản bác của đối phương và đưa nó vào thiết kế. Lớp vải của Redi cho không khí vào. Cổ cong của Pasteur cũng cho không khí vào. Không còn đường lui cho thuyết tự sinh.
Khi muốn thuyết phục ai đó, hãy hỏi: người phản đối mạnh nhất sẽ nói gì. Rồi thiết kế lập luận hoặc thử nghiệm của mình để trả lời luôn câu đó.
Cũng nên nhớ một chi tiết tinh tế: Pasteur bác bỏ tự sinh trong điều kiện ngày nay. Câu hỏi sự sống đầu tiên trên Trái Đất ra đời từ vật không sống như thế nào, qua hàng triệu năm trong những điều kiện rất khác, vẫn là một câu hỏi khoa học lớn còn mở. Hai câu hỏi khác nhau, đừng lẫn.
Một niềm tin hai nghìn năm đã đổ trước một chiếc bình cổ cong. Câu hỏi cho bạn: niềm tin nào mà bạn muốn thay đổi ở người khác, và chiếc bình cổ ngỗng của bạn sẽ trông như thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tự sinh là gì?
Là quan niệm cho rằng sinh vật có thể tự sinh ra từ vật không sống như bùn, thịt thối, nước canh, mà không cần sinh vật bố mẹ. Quan niệm này tồn tại từ thời cổ đại tới thế kỷ mười chín.
Thí nghiệm của Redi chứng minh điều gì?
Thí nghiệm năm một nghìn sáu trăm sáu mươi tám của Redi cho thấy giòi trong thịt thối đến từ trứng ruồi, vì thịt được che không cho ruồi đẻ trứng thì không có giòi.
Vì sao bình cổ ngỗng quan trọng?
Vì nó cho không khí đi vào tự do nhưng giữ bụi và vi sinh vật lại ở chỗ cong, nhờ đó chứng minh nước canh đã đun sôi không tự sinh ra sự sống dù tiếp xúc với không khí.
Pasteur bác bỏ thuyết tự sinh có nghĩa là sự sống không bao giờ bắt đầu từ vật không sống?
Không hẳn. Pasteur chứng minh sự sống không tự sinh ra trong điều kiện thông thường hiện nay. Sự sống đầu tiên trên Trái Đất hình thành thế nào vẫn là câu hỏi khoa học đang được nghiên cứu.
Vì sao đồ ăn để lâu bị hỏng?
Vì vi sinh vật từ không khí, dụng cụ, tay người rơi vào và sinh sôi. Đó là lý do đậy kín, nấu chín và bảo quản lạnh giúp đồ ăn để được lâu hơn.
