Nhiều người cùng nghĩ ra một ý tưởng gần như cùng lúc vì ý tưởng không rơi từ trên trời xuống, nó mọc lên từ những mảnh kiến thức, công cụ và câu hỏi đã có sẵn trong thời của nó. Khi những mảnh ấy đã đủ, ai chăm chú nhìn vào chỗ đó cũng có cơ hội ghép ra cùng một hình, nên chuyện trùng nhau là bình thường hơn mình tưởng.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Tập này mình kể mấy cuộc trùng hợp nổi tiếng nhất lịch sử, có cuộc kết thúc bằng một lá thư lịch sự, có cuộc kéo thành mối thù cả đời. Cuối tập, mình sẽ nói xem chuyện đó gợi gì cho bạn mỗi khi bạn sợ ý tưởng của mình đã có người làm rồi.
Newton và Leibniz: một môn toán, hai người cha
Vào nửa sau thế kỷ mười bảy, ở Anh có Isaac Newton, ở lục địa châu Âu có Gottfried Leibniz. Hai người không làm việc chung, vậy mà cùng xây nên thứ mà ngày nay học sinh gọi là phép tính vi phân và tích phân, cách tính sự thay đổi từng chút một.
Newton làm ra nó trước nhưng giữ trong sổ tay nhiều năm. Leibniz công bố trước, với một hệ ký hiệu gọn gàng đến mức về sau cả thế giới dùng ký hiệu của ông. Thế là câu hỏi ai trước, ai chép của ai nổ ra và kéo dài tới tận lúc cả hai qua đời.
Chi tiết khiến người đời sau lắc đầu là bản báo cáo của Hội Hoàng gia Anh phán Newton thắng, mà phần lớn bản báo cáo ấy lại do chính Newton soạn. Ngày nay giới sử học khá thống nhất rằng hai người đi tới cùng một chỗ bằng hai con đường riêng.
Cái giá của cuộc cãi nhau cũng có thật. Giới toán học Anh giữ cách viết của Newton vì tự ái, trong khi lục địa dùng ký hiệu tiện hơn của Leibniz, và nhiều người cho rằng toán Anh vì thế tụt lại một nhịp.
Darwin và Wallace: lá thư từ quần đảo xa
Câu chuyện thứ hai dễ chịu hơn. Charles Darwin đã nghiền ngẫm ý tưởng chọn lọc tự nhiên hơn hai mươi năm, ghi đầy sổ, nhưng chưa dám công bố vì biết nó sẽ gây bão. Năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, ông nhận một lá thư từ Alfred Russel Wallace, một nhà sưu tầm mẫu vật đang ở vùng quần đảo Mã Lai.
Trong thư là một bài viết trình bày gần y hệt ý tưởng của Darwin. Darwin viết cho bạn rằng ông như bị cướp mất phần đi trước. Bạn bè của ông thu xếp đọc chung bài của Wallace với các ghi chép cũ của Darwin trong cùng một buổi họp ở Hội Linnean tại London.
Năm sau, Darwin ra cuốn Nguồn gốc các loài, và tên ông gắn chặt với ý tưởng này hơn hẳn Wallace. Nhưng điều đáng nhớ là Wallace về sau vẫn trân trọng Darwin, thậm chí đặt tên một cuốn sách của mình là thuyết Darwin.
Hai người cùng đi tới một ý tưởng vì cùng đọc một số sách giống nhau, trong đó có tiểu luận về dân số của Malthus, và cùng có kinh nghiệm ngồi nhìn thật kỹ sự khác biệt nhỏ giữa các cá thể trong một loài ở những vùng xa xôi.
Vì sao chuyện trùng nhau xảy ra nhiều đến vậy?
Hai câu chuyện trên không phải trường hợp lẻ. Ôxy được vài người ở mấy nước tách ra và mô tả trong cùng một khoảng thời gian. Chiếc điện thoại có giai thoại hai hồ sơ nộp cùng một ngày. Đầu thế kỷ hai mươi, đã có nhà nghiên cứu ngồi liệt kê và đếm được hơn một trăm vụ phát hiện đồng thời như vậy.
Lời giải thích thuyết phục nhất là mỗi ý tưởng cần một bậc thang. Chưa có kính hiển vi thì không ai thấy vi khuẩn. Chưa có môn đại số và hình học toạ độ thì khó có phép tính vi phân. Khi bậc thang cuối cùng được đặt vào, bước lên tiếp là việc nhiều người làm được.
Hãy hình dung căn phòng có nhiều cửa. Mỗi phát hiện mở ra thêm vài cánh cửa sang những căn phòng kề bên. Bạn chỉ đi được tới phòng bên cạnh, không nhảy thẳng tới căn phòng ở cuối hành lang. Ai đứng ở cùng căn phòng thì nhìn thấy cùng những cánh cửa.
Điều này không làm nhỏ đi những người như Newton hay Darwin. Họ vẫn là người nhìn rõ hơn, đi xa hơn, viết kỹ hơn. Nhưng nó nhắc mình rằng thiên tài cũng đứng trên một nền đất chung của thời đại mình.
Ai được nhớ tên và vì sao không công bằng lắm
Khi hai người cùng tìm ra, lịch sử thường chỉ nhớ một. Người được nhớ thường là người công bố đầy đủ hơn, có bạn bè trong giới học thuật, có chỗ đứng ở một trung tâm lớn, hoặc đơn giản là có người kể chuyện về mình hay hơn.
Có nhà xã hội học đặt tên cho hiện tượng này theo một câu trong Kinh Thánh: ai đã có thì sẽ được cho thêm. Người nổi tiếng nhận thêm công lao, kể cả công lao lẽ ra phải chia cho người ít tiếng tăm hơn.
Vì thế khi đọc lịch sử ý tưởng, mình nên giữ một chút hoài nghi trước câu ông này nghĩ ra cái kia. Rất thường, đằng sau một cái tên là một nhóm người cùng thời, có người được ghi, có người bị lãng quên.
Vì thế giới khoa học coi trọng việc ghi ngày, công bố và trích dẫn người đi trước, để lịch sử ghi lại đúng hơn ai đã góp gì.
Bài học cho người đang ôm một ý tưởng
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Nhiều người có một ý tưởng hay, rồi lên mạng tìm thấy có người làm gần giống, thế là buông luôn. Lịch sử ý tưởng gợi ra một cách nhìn khác: có người khác nghĩ giống bạn nghĩa là bạn đang đứng đúng chỗ, nơi những mảnh ghép đã chín.
Điều làm nên khác biệt thường không phải là ý tưởng thô, mà là cách bạn phát triển, kiểm chứng và trình bày nó. Leibniz thắng ở hệ ký hiệu, một thứ tưởng như phụ mà lại quyết định cả thế kỷ sau.
Ngược lại, nếu bạn thấy ý tưởng của mình chưa ai nghĩ tới, đó có khi là dấu hiệu nên xem lại. Hoặc bạn đã nhìn thấy điều rất mới, hoặc có một bậc thang còn thiếu mà bạn chưa nhận ra.
Lỡ vướng chuyện ai trước, cách của Darwin và Wallace đẹp hơn mối thù Newton với Leibniz. Câu hỏi để bạn mang theo: ý tưởng bạn đang ấp ủ đứng trên những bậc thang nào của thời mình?
Câu hỏi thường gặp
Phát hiện đồng thời có phải là đạo ý tưởng không?
Phần lớn không phải. Các trường hợp nổi tiếng đều có bằng chứng như sổ tay, thư từ cho thấy mỗi người tự đi tới kết quả. Đạo ý tưởng là khi có chép lại, còn phát hiện đồng thời là khi hai người cùng đứng trước một bộ dữ kiện.
Ngày nay ai được công nhận là người nghĩ ra phép tính vi phân?
Giới sử học công nhận cả Newton và Leibniz, mỗi người làm ra độc lập. Ký hiệu mà học sinh dùng ngày nay phần lớn bắt nguồn từ cách viết của Leibniz.
Wallace có bị đối xử bất công không?
Tên ông ít được nhắc hơn Darwin, đó là một sự thiệt thòi. Nhưng việc đọc chung hai bài trong cùng buổi họp là cách thu xếp khá tử tế thời đó, và Wallace về sau vẫn tôn trọng Darwin.
Vì sao các ý tưởng lớn hay xuất hiện thành từng đợt?
Vì chúng phụ thuộc công cụ, dữ liệu và câu hỏi chung của một thời. Khi một công cụ mới như kính thiên văn hay kính hiển vi ra đời, hàng loạt phát hiện mới đến cùng lúc với nhiều người dùng nó.
Làm sao biết ý tưởng của mình đã có người làm chưa?
Hãy tìm theo nhiều cách gọi khác nhau, đọc cả các tài liệu cũ và hỏi người trong nghề. Nếu đã có người làm, đừng vội bỏ, hãy xem họ còn bỏ sót chỗ nào để mình đi tiếp.
