Mét và ki lô gam ra đời ở Pháp cuối thế kỷ mười tám từ một ý tưởng nghe giản dị mà táo bạo: thay hàng trăm thứ thước, thứ cân khác nhau bằng một hệ đo duy nhất, dựa trên tự nhiên chứ không dựa trên bàn chân của một ông vua. Ý tưởng đó mất cả trăm năm để lan khắp thế giới, và tới nay vẫn đang được làm cho chính xác hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Người Việt mình quen nghe cụ già hỏi mảnh đất được mấy sào, rồi cãi nhau vì sào ngoài Bắc với sào trong Trung không bằng nhau. Chuyện ấy cũng là chuyện của nước Pháp trước khi có cây thước mét. Tập này kể về hai nhà thiên văn mang dụng cụ đi đo một phần kinh tuyến Trái Đất, và một lỗi nhỏ ám ảnh một người suốt đời.
Mỗi làng một cây thước
Trước thế kỷ mười chín, nước Pháp có rất nhiều đơn vị đo khác nhau. Cùng một tên gọi nhưng mỗi tỉnh, có khi mỗi thị trấn, lại có độ dài, độ nặng khác. Người buôn bán phải nhớ cả bảng quy đổi, và kẻ gian thì có đất để lừa.
Ở Việt Nam, mình cũng có một kho đơn vị riêng: thước ta, cân ta, lạng, đấu, thưng, sào, mẫu. Và cũng như ở Pháp, chúng không đồng nhất. Cùng là một sào, ở đồng bằng Bắc Bộ thường tính khoảng ba trăm sáu mươi mét vuông, còn ở miền Trung lại khoảng năm trăm mét vuông. Trong Nam người ta còn quen nói công đất.
Những đơn vị này gắn với đời sống, với cách cấy, cách gặt của từng vùng, nên chúng có lý của chúng. Nhưng khi hàng hoá, đất đai, thuế má đi qua nhiều vùng, sự khác biệt thành rắc rối.
Ý tưởng một hệ đo chung vì thế không chỉ là ý tưởng khoa học, mà là ý tưởng về công bằng trong buôn bán.
Một thước đo cho mọi người, mọi thời
Cuối thế kỷ mười tám, các nhà khoa học Pháp đề xuất một hệ đo mới với tham vọng lớn. Đơn vị độ dài sẽ không lấy theo bộ phận cơ thể ai, mà lấy theo chính Trái Đất: một mét bằng một phần mười triệu khoảng cách từ Bắc Cực tới đường xích đạo, đo dọc theo kinh tuyến đi qua Paris.
Đơn vị khối lượng cũng gắn với tự nhiên: ki lô gam ban đầu được định là khối lượng của một lít nước ở một nhiệt độ xác định. Các đơn vị lớn nhỏ chia theo bội số mười, cho dễ tính toán.
Khẩu hiệu đi kèm là cho mọi thời đại, cho mọi dân tộc. Tức là ai ở đâu, bất cứ lúc nào, về nguyên tắc cũng có thể dựng lại cây thước mà không cần tới một bản gốc cất ở cung điện nào.
Đó là một ý tưởng rất đẹp. Nhưng để biến nó thành cây thước thật, người ta phải đi đo Trái Đất.
Bảy năm đo kinh tuyến và một lỗi ám ảnh
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi hai, hai nhà thiên văn Jean Baptiste Delambre và Pierre Méchain lên đường. Một người đo từ phía bắc, ở thành phố cảng Dunkerque, một người đo từ phía nam, ở Barcelona. Họ đo bằng cách dựng một chuỗi tam giác nối các đỉnh núi, tháp chuông nhà thờ, rồi tính toán.
Công việc kéo dài khoảng bảy năm, giữa lúc nước Pháp đang biến động dữ dội. Họ bị nghi là gián điệp, bị giữ lại, dụng cụ bị nghi ngờ. Méchain có lần bị thương nặng trong một tai nạn.
Điều ám ảnh Méchain nhất là ông phát hiện một sai lệch nhỏ trong các số đo của chính mình ở Barcelona. Ông không công bố, giữ kín và day dứt suốt nhiều năm, thậm chí xin đi đo thêm để sửa, và qua đời trong chuyến đi đó.
Về sau người ta biết rằng Trái Đất không tròn đều hoàn hảo, nên cây mét đầu tiên lệch một chút so với ý định ban đầu. Nhưng cây thước vẫn được dùng, vì cái quan trọng là mọi người dùng chung một cây.
Từ Pháp ra thế giới
Hệ mét không lan nhanh. Ngay ở Pháp, người dân vẫn quen dùng đơn vị cũ nhiều chục năm, có lúc nhà nước phải lùi bước cho phép dùng song song. Thói quen đo đếm là thứ rất khó đổi.
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi lăm, nhiều quốc gia ký Công ước Mét, lập một văn phòng quốc tế về cân đo và giữ những vật mẫu chuẩn chung. Từ đó hệ mét dần trở thành ngôn ngữ đo lường của khoa học và thương mại quốc tế.
Đến nay chỉ còn rất ít nước chưa dùng hệ mét làm hệ chính trong đời sống. Ở Việt Nam, mét, ki lô gam, lít là đơn vị chính thức, nhưng ngoài chợ bạn vẫn nghe người ta nói lạng, nói cân, nói sào, như một lớp ngôn ngữ cũ vẫn sống bên cạnh.
Năm hai nghìn mười chín, ki lô gam được định nghĩa lại dựa trên một hằng số của tự nhiên thay vì một khối kim loại mẫu. Giấc mơ cho mọi thời đại cuối cùng mới thành sự thật trọn vẹn.
Một hệ đo chung dạy gì cho mình?
Giờ mình nói sang bài học. Một hệ đo chung là một thoả thuận. Giá trị của nó không nằm ở việc cây mét hoàn hảo, mà ở chỗ mọi người cùng dùng. Méchain day dứt vì một lỗi nhỏ, trong khi điều đáng kể là cả thế giới đã có chung một ngôn ngữ.
Trong công việc, nhiều cuộc cãi nhau thật ra là vì hai bên dùng hai thước đo khác nhau mà không nói ra. Một bên tính khách hàng là người mua lần đầu, bên kia tính cả người mua lại. Thống nhất đơn vị trước khi cãi về con số sẽ tiết kiệm rất nhiều công sức.
Câu chuyện hệ mét cũng cho thấy thói quen mạnh tới mức nào. Một ý tưởng rõ ràng tốt vẫn cần nhiều thế hệ mới đi vào đời sống, và lớp ngôn ngữ cũ vẫn sống tiếp bên cạnh.
Câu hỏi cho bạn: trong gia đình hay nơi làm việc của bạn, có thứ gì mọi người đang đo bằng những cây thước khác nhau mà chưa ai nhận ra?
Câu hỏi thường gặp
Một mét ngày nay được định nghĩa thế nào?
Ngày nay mét được định nghĩa dựa trên quãng đường ánh sáng đi trong chân không trong một khoảng thời gian rất ngắn xác định, thay vì dựa trên kích thước Trái Đất hay một thanh kim loại mẫu.
Vì sao ki lô gam phải định nghĩa lại?
Vì khối kim loại mẫu, dù được cất giữ cẩn thận, vẫn có thể thay đổi rất nhỏ theo thời gian. Định nghĩa dựa trên hằng số tự nhiên thì không thay đổi và ai ở đâu cũng có thể dựng lại.
Một sào bằng bao nhiêu mét vuông?
Tuỳ vùng. Ở Bắc Bộ một sào thường tính khoảng ba trăm sáu mươi mét vuông, ở Trung Bộ khoảng năm trăm mét vuông. Khi mua bán đất, nên ghi diện tích bằng mét vuông để tránh hiểu lầm.
Cân ta và ki lô gam khác nhau thế nào?
Cân ta là đơn vị truyền thống, nhẹ hơn ki lô gam. Ngày nay ở chợ nhiều người nói một cân để chỉ một ki lô gam, nên khi cần chính xác hãy hỏi rõ.
Vì sao hệ mét chia theo bội số mười?
Vì cách đếm của mình dựa trên số mười, nên chia theo bội số mười giúp đổi đơn vị chỉ bằng cách dời dấu phẩy, rất tiện cho tính toán và buôn bán.
