Ý tưởng lớn hiếm khi đến trọn vẹn trong một khoảnh khắc lóe sáng. Khoảnh khắc đó có thật, nhiều người từng trải qua, nhưng nó thường là đoạn cuối của một quá trình rất dài, và nhiều câu chuyện lóe sáng nổi tiếng nhất thật ra là giai thoại được kể lại nhiều năm sau, đã được gọt cho gọn và đẹp.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Hôm nay mình soi lại ba khoảnh khắc lóe sáng mà ai cũng từng nghe: Archimedes nhảy ra khỏi bồn tắm, quả táo rơi trúng Newton và giấc mơ con rắn cắn đuôi của Kekulé. Mình sẽ xem cái nào có nguồn, cái nào là chuyện kể, và điều đó dạy gì cho người muốn có ý tưởng.
Archimedes và bồn tắm: một câu chuyện kể lại sau hai trăm năm
Chuyện kể rằng nhà vua giao cho Archimedes kiểm tra chiếc vương miện có bị thợ pha bạc vào vàng không. Khi bước vào bồn tắm, ông thấy nước dâng lên, chợt hiểu cách đo thể tích vật hình thù rắc rối, mừng quá chạy ra phố mà quên mặc áo, miệng hô eureka, nghĩa là tìm ra rồi.
Câu chuyện này đến với mình qua một kiến trúc sư La Mã tên Vitruvius, sống sau Archimedes khoảng hai thế kỷ. Bản thân Archimedes không để lại dòng nào kể chuyện bồn tắm. Vì vậy giới sử học coi đây là giai thoại, có thể có hạt nhân thật nhưng chi tiết thì khó tin trọn.
Có người còn chỉ ra rằng đo nước tràn để phân biệt vàng thật và giả với một chiếc vương miện nhỏ là khá khó làm chính xác. Archimedes nhiều khả năng đã dùng chính nguyên lý lực đẩy mà ông nổi tiếng, với một cái cân, cách tinh tế hơn hẳn.
Điều đáng giữ lại không phải cái bồn tắm, mà là việc Archimedes đã mang câu hỏi theo mình mọi lúc. Đầu óc đầy câu hỏi thì việc gì quanh mình cũng có thể thành gợi ý.
Quả táo của Newton có rơi trúng đầu không?
Khác với chuyện bồn tắm, giai thoại quả táo có một nguồn gần với người trong cuộc. Khi đã già, Newton kể với một người quen trẻ rằng ý tưởng về lực hút đã đến với ông khi thấy một quả táo rơi trong vườn nhà ở quê, những năm trường đại học phải đóng cửa vì dịch hạch.
Nhưng trong lời kể ấy, quả táo không rơi trúng đầu ai cả. Chi tiết cốc đầu là do người đời sau thêm vào cho vui. Và câu hỏi Newton đặt ra cũng không đơn giản là vì sao táo rơi, mà là liệu lực kéo quả táo xuống đất có phải cũng là lực giữ Mặt Trăng quay quanh Trái Đất.
Từ câu hỏi đó tới cuốn sách lớn trình bày định luật vạn vật hấp dẫn là gần hai mươi năm tính toán, sửa sai, trao đổi thư từ. Quả táo, nếu có, chỉ là cái cớ để một suy nghĩ đã chín có hình dạng.
Cũng nên biết rằng Newton kể chuyện này khi đã là người nổi tiếng nhất nước Anh. Người ta khi nhìn lại đời mình thường gọt các khúc quanh cho gọn. Không phải nói dối, chỉ là trí nhớ thích những câu chuyện có điểm nhấn.
Giấc mơ con rắn và cấu trúc vòng
Câu chuyện thứ ba thuộc về nhà hoá học August Kekulé. Trong một bài phát biểu khi đã cao tuổi, ông kể rằng mình từng ngủ gật trước lò sưởi, mơ thấy những chuỗi nguyên tử uốn lượn như rắn, rồi một con rắn ngoạm lấy đuôi của chính nó. Ông tỉnh dậy và nghĩ ra cấu trúc vòng của một chất tên là benzen.
Giấc mơ này được kể lại hàng chục năm sau sự việc, và đến nay vẫn có người hoài nghi, cho rằng ông tô vẽ thêm. Điều chắc chắn là trước đó Kekulé đã vật lộn với câu hỏi này rất lâu, đã quen nghĩ về nguyên tử nối với nhau thành chuỗi.
Nói cách khác, nếu giấc mơ có thật, nó chỉ đến với một người đã nhồi đầy đầu bằng đúng vấn đề đó. Một người bình thường mơ thấy rắn cắn đuôi thì sáng ra chỉ nhớ là mình mơ thấy rắn.
Ba câu chuyện gộp lại cho thấy một mẫu chung: khoảnh khắc lóe sáng được kể rất hay, còn quãng chuẩn bị dài đằng đẵng thì không ai muốn nghe vì nó buồn tẻ.
Vì sao ý tưởng hay đến lúc đang tắm hoặc đi dạo?
Dù vậy, cảm giác ý tưởng đến lúc không làm gì là cảm giác rất thật. Nhiều người kể họ nghĩ ra lời giải khi đang tắm, đang chạy xe, đang rửa bát. Nhà toán học Henri Poincaré từng kể ông nghĩ ra một lời giải đúng lúc đặt chân lên bậc xe ngựa, sau nhiều ngày bế tắc.
Một cách hiểu phổ biến là khi mình buông vấn đề ra, đầu óc vẫn âm thầm xáo trộn các mảnh đã nạp vào. Việc tập trung căng thẳng giúp nạp mảnh, còn lúc thả lỏng cho phép những mảnh xa nhau có cơ hội chạm vào nhau.
Nhưng chú ý điều kiện: phải nạp trước đã. Ý tưởng đến lúc đi dạo chỉ đến với người đã ngồi vật lộn với vấn đề. Nếu bạn chưa từng nghĩ nghiêm túc về câu hỏi, đi dạo cả ngày cũng chỉ được khoẻ chân.
Louis Pasteur có một câu thường được nhắc theo ý là trong lĩnh vực quan sát, may mắn chỉ ưu ái trí óc đã chuẩn bị. Câu đó gói trọn tinh thần của cả tập này.
Nuôi một linh cảm chậm thay vì chờ lóe sáng
Giờ mình nói sang việc bạn có thể làm. Thay vì chờ một tia chớp, hãy coi ý tưởng như một cây con cần tưới. Có những linh cảm mơ hồ, chưa thành hình, bạn nên ghi lại thay vì gạt đi vì thấy chưa đủ hay.
Thói quen giữ một cuốn sổ, quay lại đọc các ghi chép cũ sau vài tuần, là cách để những linh cảm chậm gặp nhau. Darwin làm đúng như vậy suốt hai mươi năm, và nhiều ý tưởng trong cuốn sách lớn của ông có mầm trong những trang ghi rất sớm.
Hãy chủ động xen kẽ hai trạng thái. Có giờ ngồi tập trung đọc, tính, viết. Có giờ đi bộ, làm việc tay chân, để đầu óc tự sắp xếp. Đừng ép một trong hai làm việc của cái kia.
Và khi kể lại ý tưởng của mình cho người khác, hãy thật thà kể cả quãng dài vất vả. Nó ít lấp lánh hơn chuyện bồn tắm, nhưng giúp người nghe hiểu ý tưởng thật sự được làm ra như thế nào. Câu hỏi cho bạn: linh cảm nào của bạn đang nằm im trong góc, chờ được tưới thêm?
Câu hỏi thường gặp
Chuyện Archimedes hô eureka có thật không?
Không có bằng chứng trực tiếp. Câu chuyện được một tác giả La Mã kể lại khoảng hai thế kỷ sau, nên được xem là giai thoại. Phần chắc chắn là các công trình về lực đẩy và hình học của Archimedes.
Quả táo có thật sự rơi vào đầu Newton không?
Không. Theo lời Newton kể khi về già, ông chỉ thấy một quả táo rơi trong vườn và tự hỏi về lực kéo nó. Chi tiết rơi trúng đầu là do người đời sau thêm vào.
Ngủ có giúp nảy ra ý tưởng không?
Nhiều người kể đã nghĩ ra lời giải sau một giấc ngủ, và giới nghiên cứu về trí nhớ nhìn chung cho rằng giấc ngủ giúp sắp xếp lại những gì đã học. Nhưng điều kiện vẫn là phải nghĩ kỹ về vấn đề trước đó.
Trí óc đã chuẩn bị nghĩa là gì?
Là trí óc đã có đủ kiến thức nền và đã quen với câu hỏi, nên khi gặp một tình cờ thì nhận ra ngay ý nghĩa của nó. Cùng một hiện tượng, người chưa chuẩn bị sẽ thấy như chẳng có gì đáng chú ý.
Có nên tin các câu chuyện người nổi tiếng kể về ý tưởng của mình?
Nên nghe, nhưng nhớ rằng những câu chuyện kể sau nhiều năm thường đã được gọt cho gọn. Muốn biết sát hơn, sử gia thường so với sổ tay, thư từ viết đúng thời điểm.
