Ý tưởng ghi chép mọi điều mắt thấy tai nghe một cách có hệ thống có một đại diện tiêu biểu ở Việt Nam là nhà bác học Lê Quý Đôn thế kỷ mười tám. Ông tin rằng hiểu biết phải được gom nhặt, phân loại và ghi lại cho đời sau, và để lại những bộ sách như Vân đài loại ngữ xếp tri thức theo từng loại, cùng Phủ biên tạp lục ghi chép tỉ mỉ đời sống, kinh tế xứ Thuận Hoá, Quảng Nam.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Người Việt hay gọi Lê Quý Đôn là nhà bác học, nhưng ít ai kể ông đã làm việc ra sao. Tập này mình nhìn ông như một người có thói quen ghi chép phi thường, và thói quen đó gợi gì cho một người bình thường hôm nay.
Một người đọc mọi thứ
Lê Quý Đôn sinh năm một nghìn bảy trăm hai mươi sáu ở vùng nay thuộc Thái Bình. Từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, đọc nhiều, nhớ giỏi. Ông đỗ bảng nhãn, tức là đỗ thứ hai trong kỳ thi Đình, rồi làm quan qua nhiều chức vụ.
Điều khiến ông khác nhiều nhà nho cùng thời là ông không chỉ đọc kinh sách để thi. Ông đọc sử, địa lý, thiên văn, y học, nông nghiệp, cả những thứ bị coi là tạp học. Ông quan tâm tới cách người dân trồng cấy, buôn bán, nộp thuế.
Năm một nghìn bảy trăm sáu mươi, ông đi sứ sang nhà Thanh. Ở Bắc Kinh, ông gặp gỡ, trao đổi thơ văn với sứ thần các nước, trong đó có sứ thần Triều Tiên, và đọc thêm nhiều sách mới, kể cả những sách có nhắc tới kiến thức phương Tây truyền qua các giáo sĩ.
Ông trở về không chỉ với thơ văn ngoại giao, mà với những cuốn sổ đầy ghi chép.
Vân đài loại ngữ: xếp tri thức theo loại
Bộ Vân đài loại ngữ là nỗ lực của Lê Quý Đôn gom các hiểu biết về trời đất, con người, đồ vật, chữ nghĩa và xếp chúng theo từng loại, từng mục. Chữ loại ngữ trong tên sách chính là ghi chép theo loại.
Trong đó có những mục bàn về vũ trụ, về địa lý, về điển tích văn chương, về các loại cây cỏ, đồ dùng, kỹ thuật. Ông trích từ rất nhiều sách, rồi thêm nhận xét của mình, có chỗ đối chiếu với điều ông tận mắt thấy ở Việt Nam.
Ý tưởng xếp tri thức theo loại không phải của riêng ông. Trung Hoa có truyền thống loại thư từ lâu, những bộ sách khổng lồ xếp tư liệu theo đề mục. Ở châu Âu cùng thế kỷ ấy, các học giả Pháp đang làm bộ bách khoa toàn thư nổi tiếng của họ.
Cái đặc biệt là Lê Quý Đôn làm việc ấy gần như một mình, với vốn sách ông tự gom, và mang con mắt của một người Việt.
Phủ biên tạp lục: ghi chép một vùng đất
Năm một nghìn bảy trăm bảy mươi sáu, ông được cử vào làm quan ở xứ Thuận Hoá, vùng vừa thuộc quyền quản lý của chúa Trịnh. Ở đó khoảng sáu tháng, ông viết Phủ biên tạp lục.
Cuốn sách ghi chép rất cụ thể: địa giới, núi sông, đường sá, số làng xã, số ruộng đất, các loại thuế, sản vật từng vùng, cách buôn bán ở các cửa biển, phong tục của người dân. Ông dùng sổ sách cũ của chính quyền trước, hỏi han người địa phương, và tự mình quan sát.
Nhờ những ghi chép đó, đời sau có một bức tranh hiếm hoi về kinh tế, xã hội Đàng Trong thế kỷ mười tám. Các nhà sử học ngày nay vẫn dựa nhiều vào nó.
Ông còn để lại Kiến văn tiểu lục, nghĩa là ghi chép nhỏ về những điều thấy và nghe, cùng nhiều sách sử, sách thơ. Khối lượng trước tác của ông khiến người đời sau kính phục.
Vì sao ghi chép là một ý tưởng, không chỉ là thói quen
Bạn có thể hỏi: ghi chép thì có gì là ý tưởng. Thật ra đằng sau nó là một niềm tin: rằng những chi tiết nhỏ, tưởng tầm thường như giá gạo, loại thuế, cách đan lưới, đáng được ghi lại vì một ngày nào đó chúng sẽ giúp người ta hiểu một thời.
Thời Lê Quý Đôn, giới nho sĩ thường coi trọng văn chương, triết lý hơn những thứ thực dụng. Ghi chép kỹ về ruộng đất và sản vật là một lựa chọn có ý thức, thể hiện tinh thần coi trọng thực tế.
Cũng có giới hạn: ông là quan của một chính quyền, nên cái nhìn của ông mang góc nhìn của bộ máy cai trị. Đọc ông, sử gia ngày nay vẫn phải đặt câu hỏi ông ghi gì, bỏ gì, và vì sao.
Nhưng không có những người chịu ghi chép như ông, ta sẽ biết rất ít về đời sống thường ngày của người xưa. Sử sách chính thống thường chỉ ghi chuyện vua quan, còn những trang như của ông giữ lại tiếng nói của chợ búa, ruộng đồng.
Ghi chép như Lê Quý Đôn trong đời mình
Giờ mình nói sang chuyện của bạn. Bạn không cần viết bách khoa thư. Nhưng thử giữ một cuốn sổ ghi những điều thấy và nghe hằng ngày, như Kiến văn tiểu lục của riêng mình: một câu nói hay của bà, cách làm một món ăn của mẹ, giá cả ở chợ năm nay.
Hãy ghi theo loại, như Vân đài loại ngữ: một phần cho công việc, một phần cho gia đình, một phần cho những câu hỏi mình chưa trả lời được. Xếp theo loại giúp mình tìm lại và nhìn ra mối liên hệ.
Và hãy ghi cụ thể, như Phủ biên tạp lục: con số, tên gọi, cách làm. Ghi cảm xúc chung chung thì sau vài năm đọc lại chẳng nhớ gì. Ghi chi tiết thì cả một thời sống lại.
Mấy chục năm nữa, những trang ghi chép của bạn có thể là điều quý nhất con cháu được đọc về đời mình. Câu hỏi cho bạn: điều gì trong đời sống quanh mình hôm nay đang biến mất mà chưa ai ghi lại?
Câu hỏi thường gặp
Lê Quý Đôn là ai?
Ông là nhà bác học, nhà sử học, nhà thơ và vị quan thế kỷ mười tám, đỗ bảng nhãn, để lại khối lượng trước tác rất lớn về sử học, địa lý, văn học và nhiều lĩnh vực khác.
Vân đài loại ngữ là sách gì?
Đó là bộ sách xếp tri thức theo từng loại, từng mục, từ vũ trụ, địa lý tới chữ nghĩa, đồ vật, kỹ thuật, thường được ví như một bộ bách khoa thư của Việt Nam thế kỷ mười tám.
Phủ biên tạp lục ghi chép về vùng nào?
Sách ghi chép về xứ Thuận Hoá và Quảng Nam, viết khi Lê Quý Đôn làm quan ở đó năm một nghìn bảy trăm bảy mươi sáu, gồm địa lý, thuế khoá, sản vật, buôn bán và phong tục.
Lê Quý Đôn có tiếp xúc với kiến thức phương Tây không?
Trong chuyến đi sứ sang nhà Thanh, ông đọc được một số sách có nhắc tới kiến thức phương Tây truyền qua các giáo sĩ và có ghi lại trong trước tác của mình.
Giữ sổ ghi chép hằng ngày có lợi gì?
Nó giúp mình nhớ chính xác hơn, nhìn ra mối liên hệ giữa các điều đã gặp và để lại tư liệu quý cho gia đình. Ghi cụ thể và xếp theo loại sẽ giúp sổ có ích lâu dài.
