Ý tưởng mọi đứa trẻ, dù trai hay gái, giàu hay nghèo, ở thành thị hay nông thôn, đều nên được đi học được nhà giáo dục người Séc Comenius trình bày rõ ràng và có hệ thống từ thế kỷ mười bảy. Nhưng phải mất thêm khoảng hai thế kỷ, qua những đạo luật học bắt buộc ở châu Âu và rồi nhiều nơi khác, ý tưởng ấy mới bắt đầu thành hiện thực rộng rãi.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Tưởng. Sáng nào bạn cũng có thể thấy những đứa trẻ đeo cặp đi học, và nó bình thường tới mức mình quên rằng có thời nó là một giấc mơ xa vời. Tập này kể về người đã mơ giấc mơ đó giữa lúc chiến tranh tàn phá quê hương mình, và những gì ông nghĩ ra vẫn nằm trong lớp học của con bạn hôm nay.
Khi đi học là đặc quyền
Trong phần lớn lịch sử, ở hầu hết mọi nơi, đi học là chuyện của số ít. Con nhà quý tộc, con nhà giàu, người chuẩn bị làm tu sĩ hay làm quan. Trẻ con nhà nông, nhà thợ thì học nghề từ cha mẹ, đọc chữ là thứ xa xỉ.
Trẻ em gái càng ít cơ hội. Nhiều nơi cho rằng con gái không cần biết chữ, hoặc chỉ cần học đủ để quán xuyến việc nhà.
Ở Việt Nam thời phong kiến, việc học gắn với chữ Hán và con đường khoa cử. Có các trường làng, các thầy đồ dạy chữ, nhưng số người biết chữ vẫn là thiểu số, và gần như không có con đường học chính thức cho con gái.
Ý tưởng ai cũng nên được học không tự nhiên mà có. Nó phải được ai đó nói ra, viết ra, và đấu tranh cho.
Comenius: người mơ dạy mọi điều cho mọi người
Jan Amos Komenský, thường được biết với tên La tinh là Comenius, sinh năm một nghìn năm trăm chín mươi hai ở vùng Moravia, nay thuộc Cộng hoà Séc. Cuộc chiến tranh Ba mươi năm và những biến động tôn giáo thời đó khiến ông mất nhà, mất người thân, và phải sống lưu vong phần lớn cuộc đời.
Giữa những mất mát ấy, ông viết một cuốn sách lớn về nghệ thuật dạy học, thường gọi là Đại giáo học pháp. Ông đề ra một khẩu hiệu nghe vừa ngây thơ vừa táo bạo: dạy mọi điều cho mọi người, một cách trọn vẹn.
Ông muốn mọi trẻ em đều được đi học, cả con trai lẫn con gái, cả con nhà giàu lẫn con nhà nghèo, cả đứa nhanh lẫn đứa chậm. Với thời đó, đòi hỏi cho trẻ em gái và trẻ em nghèo được học như nhau là một ý tưởng rất xa vời.
Comenius tin rằng giáo dục có thể giúp con người hiểu nhau hơn và bớt chiến tranh. Đọc trong hoàn cảnh đời ông, niềm tin ấy càng thêm cảm động.
Những thứ Comenius để lại trong lớp học hôm nay
Nhiều thứ mình coi là đương nhiên ở trường học có dấu tay của Comenius. Ông đề xuất chia học sinh theo lứa tuổi, mỗi lớp một chương trình phù hợp, có năm học với ngày bắt đầu và kết thúc, có kỳ nghỉ.
Ông muốn dạy từ dễ đến khó, từ cụ thể đến trừu tượng, từ cái trẻ nhìn thấy được đến cái phải hình dung. Ông cũng muốn trẻ học bằng tiếng mẹ đẻ trước, thay vì học thẳng tiếng La tinh mà chúng không hiểu.
Năm một nghìn sáu trăm năm mươi tám, ông cho ra cuốn Thế giới qua tranh, thường được coi là một trong những cuốn sách giáo khoa có tranh minh hoạ đầu tiên dành cho trẻ em. Mỗi trang là một bức tranh khắc gỗ, các vật được đánh số, kèm tên gọi ở hai thứ tiếng.
Cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng và dùng suốt nhiều thế hệ. Ý tưởng dạy chữ đi kèm với hình mà sách thiếu nhi ngày nay làm là điều bình thường, thì thời đó là cả một phát kiến.
Từ giấc mơ tới luật học bắt buộc
Ý tưởng của Comenius không thành hiện thực ngay. Phải tới thế kỷ mười tám, mười chín, các nhà nước ở châu Âu mới dần ban hành luật yêu cầu trẻ em đi học. Nước Phổ ở vùng nói tiếng Đức thường được nhắc là đi sớm, với các quy định về học bắt buộc từ thế kỷ mười tám.
Động cơ của các nhà nước không giống giấc mơ của Comenius. Có nơi muốn dân biết chữ để làm lính tốt, công nhân tốt, có nơi muốn tạo sự thống nhất quốc gia. Một ý tưởng nhân văn được thực hiện bởi những lý do rất thực dụng.
Cũng phải mất nhiều thời gian nữa, trẻ em gái mới thật sự được đi học ngang hàng ở nhiều nơi. Và đến hôm nay, trên thế giới vẫn còn những đứa trẻ chưa được tới trường.
Ở Việt Nam, việc đưa chữ Quốc ngữ và phong trào xoá mù chữ đến với đông đảo người dân trong thế kỷ hai mươi là một chương rất quan trọng của câu chuyện này, mà mình sẽ có dịp kể kỹ hơn.
Ý tưởng cũ, câu hỏi còn mới
Giờ mình nói sang bài học. Giấc mơ dạy mọi điều cho mọi người của Comenius tới nay vẫn chưa xong. Mọi đứa trẻ đều tới trường không có nghĩa mọi đứa trẻ đều được học theo cách phù hợp với mình.
Comenius muốn dạy từ cái trẻ thấy được, từ tiếng mẹ đẻ, từ dễ tới khó. Nếu bạn là cha mẹ, có thể tự hỏi: con mình đang học bằng việc hiểu hay chỉ bằng việc chép lại?
Ý tưởng của ông cũng nhắc mình về sức mạnh của niềm tin vào giáo dục ngay trong hoàn cảnh tồi tệ nhất. Một người mất cả quê hương vẫn ngồi viết về cách dạy trẻ con.
Lần tới thấy những đứa trẻ đeo cặp đi trên đường làng, hãy nhớ rằng đó là một giấc mơ từng bị coi là viển vông. Câu hỏi cho bạn: điều gì hôm nay bị coi là viển vông trong giáo dục mà một ngày nào đó sẽ thành bình thường?
Câu hỏi thường gặp
Comenius là ai?
Ông là nhà giáo dục, nhà thần học người Séc thế kỷ mười bảy, được nhiều người coi là cha đẻ của giáo dục học hiện đại vì những ý tưởng về dạy học cho mọi người và tổ chức trường lớp.
Cuốn Thế giới qua tranh có gì đặc biệt?
Đó là một trong những sách giáo khoa có tranh minh hoạ đầu tiên dành cho trẻ em, mỗi trang có tranh khắc gỗ và tên các vật bằng hai thứ tiếng, giúp trẻ học chữ gắn với hình ảnh.
Ý tưởng chia lớp theo tuổi có từ khi nào?
Comenius là một trong những người đề xuất rõ ràng sớm nhất. Việc chia lớp theo độ tuổi trở nên phổ biến rộng khi hệ thống trường học đại trà phát triển ở thế kỷ mười chín.
Vì sao các nhà nước bắt đầu bắt buộc trẻ em đi học?
Vì nhiều lý do: cần người dân biết chữ cho quân đội, nhà máy, bộ máy hành chính, muốn thống nhất ngôn ngữ và văn hoá, và cả vì ý tưởng nhân văn về quyền được học.
Ngày nay ý tưởng của Comenius còn giá trị gì?
Những nguyên tắc như dạy từ cụ thể đến trừu tượng, học bằng tiếng mẹ đẻ, dùng hình ảnh và coi mọi trẻ em đều đáng được học vẫn là nền tảng của nhiều cách dạy hiện nay.
